Nowy Dwór Gdański — cmentarz ewangelicki

Nieczynny cmentarz ewangelicki w Nowym Dworze Gdańskim, po niemiecku Tiegenhof, leży przy ulicy Drzymały 6, na działce numer 500/2. Ewidencja zabytków datuje go na drugą połowę XIX wieku; kartę cmentarza sporządził Narodowy Instytut Dziedzictwa, a wpis do ewidencji nosi datę 1 kwietnia 1984 roku. Teren pełni dziś funkcję parku. Ewidencja wymienia w mieście dwa cmentarze ewangelickie — ten przy Drzymały i drugi przy ulicy Warszawskiej, dawniej 1 Maja, na części działki 13 — a ponadto cmentarz katolicki przy ulicy Tczewskiej. Gminny program opieki nad zabytkami na lata 2022–2025 wskazuje oba cmentarze ewangelickie jako obiekty, o które należy uzupełnić gminną ewidencję zabytków.

Miasto założył zakon krzyżacki; od 1859 roku było miasteczkiem targowym, a prawa miejskie otrzymało w 1880. Ewangelicy modlili się tu najpierw w zamku: gdy ziemia przeszła w 1772 roku pod panowanie pruskie, Fryderyk II podarował w 1782 roku stary królewski zamek polski, a w jednej z jego sal urządzono kościół, poświęcony 8 sierpnia 1784 roku przez proboszcza z Nowego Stawu, Daniela Friedricha Bobrika. Pierwszym proboszczem został Christian Andreas Vanselow, wprowadzony w dniu poświęcenia. Wcześniej duchowni tej parafii mieli siedzibę w Tiegenhagen — wymieniani są Johann Döring około 1599 roku, Gregorius Willisius około 1628 i Martin Schmechel w 1630. Do 1772 roku miasteczko dzieliło się między dwie parafie: od strony Fürstenau należało do Marienau, od drugiej — do Lubieszewa.

Gdy zamkowy kościół stał się za ciasny i podupadł, na fundamentach głównego skrzydła dawnego zamku postawiono nową świątynię, na którą król przyznał znaczne sumy. Źródła podają dwie daty poświęcenia: Harnoch na stronie 444 pisze o „am 1. Pfingstfeste 1832”, Bernhard Schmid na stronie 358 — o budowie w latach 1831–1833 i poświęceniu „1833 am Pfingstfest”, za Rhesą (s. 217). Różni ich też opis konstrukcji: u Harnocha jest to budowla murowana, „massiv mit stattlichem Thurm”. U Schmida jest to budowla w murze pruskim o wymiarach 22,50 na 13,85 metra. Schmid wskazuje też w berlińskim Muzeum Schinkla oryginalny rysunek z 1827 roku o tym samym rzucie.

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku opisywał Tiegenhof, zwany też Weyershof, w trzech hasłach. Osada targowa, ustanowiona statutem z 24 stycznia 1859 roku, miała 178 budynków mieszkalnych, trzy browary, dwie wytwórnie octu, cztery suszarnie słodu i wytwórnię mydła i świec, a także trzech lekarzy, aptekę, weterynarza, urząd podatkowy i pocztę. Kościół ewangelicki, katolicki kościół filialny parafii w Cyganku i czteroklasową ewangelicką szkołę rektorską podręcznik wymieniał w haśle majątku Tiegenhof Schloßgrund, który liczył 336 mieszkańców, w tym 197 ewangelików, 127 katolików i 12 mennonitów. Trzecie hasło, Tiegenhof Amtsgrund, opisywało siedzibę urzędu domen i oddziału sądu powiatowego z 50 mieszkańcami. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii, katolicy — do parafii w Cyganku.

W spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku Nowy Dwór liczył 2749 mieszkańców. Ewangelików było 1680, katolików 838, innych chrześcijan 158, a osób wyznania mojżeszowego 73. Statystyka kościołów ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku notuje tę parafię jako Tiegenhof w diecezji malborskiej: pod patronatem gminy, 3068 dusz, a w ciągu roku 122 chrzty, 22 śluby, 928 komunikantów i 85 pogrzebów. Kościoły katolickie stały wtedy w Tiegenhof i w Tiegenhagen.

Spis z 1 grudnia 1905 roku zapisał w mieście 2872 mieszkańców: 1946 ewangelików, 718 katolików, 179 innych chrześcijan i 29 osób wyznania mojżeszowego. Spośród ewangelików 1919 podało jako mowę ojczystą niemiecki, jeden polski, a 26 inny język.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1784 roku, wykaz komunikantów od 1867 roku i księgi konfirmacji od 1890 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St 1784— K 1867— Konf 1890—. Im Tr von 1805—44 finden sich Aufzeichnungen über die Geschichte der Gemeinde von 1784—1810. Dupl. A.-G. Tiegenhof: Tf Tr St 1799—1874”.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 1844 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 3349 dusz.

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 4, nr 48; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 444; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, powiat malborski, miasta, poz. 3; Gemeindelexikon für das Königreich Preußen, Heft II: Provinz Westpreußen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1905, Berlin 1908, powiat malborski, miasta, poz. 3 (strony druku 76–77); wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; program opieki nad zabytkami gminy Nowy Dwór Gdański na lata 2022–2025; Bernhard Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 358; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 163, pozycje 153, 154 i 155; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 25.