Nowy Dwór Gdański — kościół ewangelicki (Tiegenhof)

Nowy Dwór Gdański, do 1945 roku Tiegenhof, bywał nazywany także Neuhof; założył go zakon krzyżacki, od 1859 roku był osadą targową, a od 1880 roku miastem środkowych Żuław. Do 1920 roku należał do powiatu malborskiego w rejencji gdańskiej, w prowincji Prusy Zachodnie; po pierwszej wojnie światowej znalazł się w granicach Wolnego Miasta Gdańska jako stolica nowego powiatu Wielkie Żuławy, a od 1939 roku w Reichsgau Danzig-Westpreußen.

Nowy Dwór i okolice to zarazem historyczne centrum mennonitów Żuław — odrębnej wspólnoty anabaptystycznej, wyrosłej z innego pnia niż luteranizm. Sprowadzili ich tu w 1568 roku ówcześni dzierżawcy, bracia Hans i Szymon Loysenowie, by osuszyli porośnięte trzciną bagna wokół Nowego Dworu. Na terenie gminy do 1945 roku działały cztery mennonickie domy modlitwy: drewniane w Stawcu, Orłowskim Polu i Różewie oraz murowany w Żelichowie. Żaden się nie zachował.

Gmina ewangelicka zaczęła się od pomieszczenia zastępczego. W 1782 roku Fryderyk II podarował luteranom stary królewski zamek, zwany od dawnych właścicieli zamkiem Loitzów, a w 1784 roku urządzono w jednej z jego sal zbór; kaplicę poświęcił 8 sierpnia tego roku pastor z Nowego Stawu Daniel Friedrich Bobrik. Tego samego dnia wprowadzono pierwszego duchownego tego zboru, Christiana Andreasa Vanselowa. Od 1784 roku prowadzono własne księgi metrykalne, a według Maxa Bära (1908) w księdze ślubów z lat 1805–1844 zapisano dzieje gminy od 1784 do 1810 roku. Duchownych tutejszej parafii wymienia się jednak znacznie wcześniej: Johann Döring około 1599 roku, Georg Willesius około 1628 i Martin Schmechel w 1630 roku — z tym że siedzibę mieli w Cyganku.

Około 1610 roku dzierżawcami dóbr tiegenhofskich byli bracia Ludwik i Melchior Weyerowie — lud nazywał wtedy Nowy Dwór od ich nazwiska Weyershof — a ich surowość wobec ewangelików i inne nadużycia skłoniły mieszkańców do skargi przed dworem królewskim. Do 1772 roku Nowy Dwór należał po stronie Fürstenau do parafii w Marynowach, a po drugiej stronie do parafii w Lubieszewie. Według Hermanna Eckerdta (1868), opisującego stan z 1772 roku, osada Nowy Dwór Gdański, po niemiecku Tiegenhof, licząca 192 dymy, była siedzibą urzędnika domen królewskich i miała ewangelicki dom modlitwy.

Pierwszy pastor, Christian Andreas Vanselow, opisał początki gminy w relacji zapisanej w drugiej księdze chrztów, założonej 27 czerwca 1805 roku; późniejsze streszczenie w tej samej księdze uzupełnia jego relację. Według streszczenia Vanselow wygłosił kazanie wstępne 15 sierpnia 1784 roku na słowa Ps 122,1–3. Organy użyto i poświęcono po raz pierwszy w pierwsze święto Zesłania Ducha Świętego 1803 roku. Do pełnej sprawności doprowadził je mennonicki sąsiad z Altendorf, Johan Unger, a kosztowały 500 talarów w pruskiej monecie; znaczną część pieniędzy pastor zebrał kolektami z ambony i objeżdżając wsie z witrykiem Philippem Dykiem.

W tej samej relacji Vanselow zapisał, że gmina powołała go na swojego duchownego 11 listopada 1782 roku, gdy był kandydatem ministerium w Elblągu. 28 lipca 1784 roku konsystorz w Kwidzynie przeegzaminował go, a on wygłosił kazanie próbne na słowa Rz 8,28 („Denen die Gott lieben, müssen alle Dinge zum Besten dienen”); tą samą datą królewska rejencja zatwierdziła go na tym stanowisku. Podczas uroczystości 8 sierpnia 1784 roku przed kazaniem poświęcenia grano w kościele muzykę, a Vanselow przepisał do księgi tekst wykonanej wtedy kantaty.

Według tego samego zapisu kościół nie miał gruntu ani ziemi, a dochody czerpał między innymi z corocznego czynszu za miejsca w ławkach i z opłaty za pochówki na miejscowym cmentarzu. Na mocy umowy z 8 września 1786 roku, zawartej między dzierżawcą wieczystym dóbr tiegenhofskich a przełożonymi kościoła jako pełnomocnikami gminy, podpisanej też przez pastora i zatwierdzonej przez królewską rejencję 1 grudnia 1786 roku, kościół płacił dzierżawcy co roku czynsz za połowę placu, który wciąż nazywano zamkowym. Do budynków kościelnych należały plebania i szkoła.

Gdy skrzydło zamku z kaplicą zaczęło grozić zawaleniem i okazało się zbyt ciasne, rozebrano je i od 1831 roku wznoszono na fundamentach głównego skrzydła nowy kościół, na który król przeznaczył znaczne sumy. Był to budynek murowany, z okazałą wieżą, pod patronatem gminy, z amboną wbudowaną w ołtarz; krucyfiks, dwa lichtarze ołtarzowe i dwa dzwony były darem królewskim. Pastor Heinel ze Świerków pisał w 1832 roku, że król przyznał na budowę kościoła niemałą sumę i ponadto podarował mu dwa lichtarze ołtarzowe i krzyż ołtarzowy z żeliwa, a okazała wieża nie była jeszcze całkiem ukończona. Viktor Zirkwitz zaliczył go — obok kościoła w Lubieszewie — do żuławskich świątyń w typie szkoły Schinkla, tych z wieżą.

Streszczenie podaje też, jak sfinansowano nowy kościół: królewski dar łaski wyniósł 4000 talarów, dar mennonitów 536 talarów, a do tego doszły dary ewangelików, dobrowolne składki wsi Platenhof, Tiegenhagen i Petershagen, kolekta, sprzedaż starych materiałów i składki gminy, razem 6575 talarów. Kościół poświęcili 10 czerwca 1832 roku pastor Grzywacz i drugi duchowny, w obecności pastorów z Kmiecina, Tujska i Myszewa, urzędników, witryków i licznej publiczności.

Według tego zapisu kościół otrzymał imię Elisabeth („Die Kirche erhielt den Namen Elisabeth”).

Dwa szczegóły tej budowy zapisy podają rozbieżnie. Rok ukończenia: Harnoch pisze, że kościół poświęcono w pierwsze święto Zesłania Ducha Świętego 1832 roku; Bernhard Schmid, powołując się na Rhesę, podaje jednak rok 1833, a data 1834 pozostaje bez wskazanego źródła. Autorstwo: w berlińskim gabinecie rycin zachował się projekt kościoła dla Tiegenhof autorstwa Karla Friedricha Schinkla z 1827 roku (sygnatura SM 44e.207), lecz według drugiego zapisu rozwiązanie Schinkla uznano za zbyt kosztowne i zrealizowano skromniejszy projekt Carla Ferdinanda von Busse. Której budowli dotyczy zachowany rysunek, pozostaje nierozstrzygnięte. Trzecia rozbieżność dotyczy konstrukcji: Harnoch, który widział kościół jeszcze na własne oczy, opisuje go jako murowany, a Schmid jako ryglowy, z wypełnieniem z cegły i z ryglową wieżą.

Według Schmida kościół, o wymiarach 22,50 na 13,85 metra, wzniesiono w konstrukcji ryglowej wypełnionej cegłą, z drewnianym stropem z desek i emporami po stronie północnej, zachodniej i południowej oraz z ryglową wieżą od zachodu. Zachowany w Muzeum Schinkla w Berlinie oryginalny rysunek projektowy z 1827 roku ma ten sam rzut i przekrój co wykonany kościół, lecz przewiduje ściany w całości murowane z nietynkowanej cegły i płaski dach namiotowy na wieży; Schmid uważa, że projekt opracowano z pewnością pod kierunkiem Schinkla. Murowaną zakrystię i klatki schodowe obok wieży dobudowano w 1901 i 1910 roku. Ołtarz połączony z amboną, z architektonicznym układem kolumn kompozytowych, oraz trzywieżowy prospekt organowy noszą cechy późnego klasycyzmu; ich płaszczyzny wykonano z polerowanego ciemnego drewna brzozowego, a ornamenty złocono — Schmid ocenia je jako dobre prace stolarskie z 1833 roku.

Żeliwny krucyfiks i dwa lichtarze ołtarzowe z hermowymi aniołami, sprawione w 1833 roku, były według Schmida zapewne wyrobami Królewskiej Odlewni Żeliwa w Berlinie. Dwa dzwony kościoła, o średnicy 1,05 i 1,25 metra, nosiły oznaczenie „Berlin 1833” i pruskiego orła. Cynowy żyrandol o dwóch rzędach po sześć ramion ufundował w 1833 roku L. Hilke, a wykonał go mistrz blacharski J. Reimer z Nowego Dworu Gdańskiego, po niemiecku Tiegenhof. Mosiężną misę chrzcielną z XVI wieku, z przedstawieniem biblijnych zwiadowców niosących grono winne, fryzem minuskułowym i późnogotyckim wieńcem liści, ofiarowano w 1784 roku; darczyńcę oznaczają inicjały „C. M. W.”.

Według zestawienia, które Piotr Birecki ułożył z katalogu elbląskiej wytwórni organów Terletzkich i z inwentarzy parafii, zakład Terletzkich, prowadzony już wtedy przez Eduarda Wittka, zbudował tu organy w 1896 roku.

Około 1860 roku parafia ewangelicka należała do superintendentury malborskiej (22 parafie, 26 kościołów i 23 pastorów) i obejmowała Nowinkę (Neuendorf), Piotrowo (Nieder-Petershagen), Żelichowo (Ober-Petershagen), Płotnik (Pletzendorf), Leśnowo (Reimerswalde), Starocin (Reinland), Stobiec (Stobbendorf), Cyganek (Thiegenhagen) oraz Altendorf, Tiegerweide, Petershagnerfeld, Platenhof i Haberhorst.

W 1856 roku odmówiono przeniesienia Nowinki, Haberhorst, Altendorf i Stobca do parafii w Tujsku, bo zmiana zagroziłaby utrzymaniu kościoła i parafii w Nowym Dworze Gdańskim. Według pisma rejencji gdańskiej z 14 października 1867 roku Nowinkę przeniesiono ostatecznie do parafii w Tujsku (Tiegenort). Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom VII, 1886) Nowy Dwór Gdański, po niemiecku Tiegenhof, liczył w 1868 roku 2221 mieszkańców: 1297 ewangelików, 642 katolików, 179 mennonitów, 4 dysydentów i 99 Żydów. Ten sam słownik podaje, że do parafii ewangelickiej w Nowym Dworze Gdańskim należało 16 miejscowości liczących w 1868 roku 4197 dusz, a do szkoły ewangelickiej uczęszczało wówczas 312 dzieci, do katolickiej 165.

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku opisywał Tiegenhof, zwany też Weyershof, w trzech hasłach. Osada targowa, ustanowiona statutem z 24 stycznia 1859 roku, miała 178 budynków mieszkalnych, trzy browary, dwie wytwórnie octu, cztery suszarnie słodu i wytwórnię mydła i świec, a także trzech lekarzy, aptekę, weterynarza, urząd podatkowy i pocztę. Kościół ewangelicki, katolicki kościół filialny parafii w Cyganku i czteroklasową ewangelicką szkołę rektorską podręcznik wymieniał w haśle majątku Tiegenhof Schloßgrund, który liczył 336 mieszkańców, w tym 197 ewangelików, 127 katolików i 12 mennonitów. Trzecie hasło, Tiegenhof Amtsgrund, opisywało siedzibę urzędu domen i oddziału sądu powiatowego z 50 mieszkańcami. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii, katolicy — do parafii w Cyganku.

Miejscowość była silnie protestancka. W pruskim spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku w 22 częściach miasteczka, 225 domach mieszkalnych i 615 gospodarstwach domowych naliczono 2749 osób, wśród nich 1680 ewangelików, 838 katolików, 158 innych chrześcijan i 73 Żydów. Dla parafii Harnoch podaje około 1890 roku 3068 dusz, przy 122 chrztach, 22 ślubach, 928 komunikantach i 85 pogrzebach rocznie, z nabożeństwem po niemiecku; szkoły parafialne były w Nowym Dworze, Stobiecu, Żelichowie, Starocinie i Leśnowie.

W 1885 roku konsystorz ogłosił w „Amtliche Mittheilungen” (nr 8, s. 69), że probostwo w Nowym Dworze, pod patronatem prywatnym, zwolniło się po powołaniu pastora Glodkowskiego do Stallupönen. Dawało około 2011 marek dochodu bez mieszkania i około 2213 marek z mieszkaniem; parafia liczyła około 3000 dusz i miała siedem szkół z 13 nauczycielami.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 3480 ewangelików; nie miała patrona, a pastorem był od 1886 roku Otto Thrun. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Nowym Dworze Gdańskim liczyła wtedy 3468 ewangelików, a pastorem był od 1903 roku superintendent Karl Polenske.

Prasa przechowała przebieg wyboru pastora Leu. W korespondencji z Nowego Dworu Gdańskiego z 30 czerwca 1873 roku „Königsberger Hartungsche Zeitung” doniosła, że w wyborach pastora, które odbyły się poprzedniego dnia, na 88 oddanych głosów 68 padło na rektora Leu z Labiau, 17 na pastora Barkowskiego z Braunsberga, a 3 na rektora Grabowskiego z Neidenburga; pastorem gminy został więc wybrany Leu.

Według berlińskiej gazety „Der Reichsbote” z lipca 1898 roku generalna wizytacja kościelna i szkolna Prus Zachodnich odbyła się w tym roku, od 1 do 13 czerwca, w diecezji Danziger Nehrung. Komisja pod przewodnictwem generalnego superintendenta Doeblina z Gdańska, w której zasiadał także burmistrz Nowego Dworu Gdańskiego Förster, przybyła 1 czerwca do odświętnie przystrojonego miasteczka i odbyła pierwsze posiedzenie na plebanii, a 2 czerwca w tutejszym kościele odprawiono nabożeństwo otwierające wizytację.

Kościół przetrwał drugą wojnę światową. Według Andrzeja Bohdana Krupy w 1947 roku w oparciu o poewangelicką świątynię, budynki mieszkalne przy ulicy Chrobrego 2–8 i cmentarz przy ulicy 1 Maja powstał prawosławny punkt duszpasterski: 28 sierpnia 1947 roku nieruchomości poewangelickie przejął od Okręgowego Urzędu Likwidacyjnego w Gdańsku proboszcz gdańskiej prawosławnej parafii świętego Mikołaja, ksiądz Eugeniusz Naumow, a uszkodzenia świątyni oceniono wtedy na około 30 procent. 15 czerwca 1949 roku parafia zrezygnowała z nowodworskich nieruchomości, a 10 września 1949 roku Okręgowy Urząd Likwidacyjny przekazał je Zarządowi Miejskiemu w Nowym Dworze Gdańskim; dewastację świątyni oceniano wówczas na 40–50 procent.

W styczniu 1956 roku wieża była już całkowicie zniszczona, dach nad nawą główną poważnie uszkodzony, budynek nie miał drzwi ani okien, a we wnętrzu zalegał gruz; 25 lipca 1956 roku Wydział do Spraw Wyznań w Gdańsku zgodził się na rozbiórkę. 🟡 Źródła nie zgadzają się co do roku rozbiórki: portal zulawy.infopl.info podaje, że kościół rozebrano w 1953 roku, natomiast Krupa, który opiera się na aktach Urzędu Wojewódzkiego w Gdańsku, opisuje stan budynku ze stycznia 1956 roku i zgodę na rozbiórkę z 25 lipca 1956 roku. Kilka lat po rozbiórce zasypano zachowane pod kościołem szesnastowieczne piwnice zamku i urządzono w tym miejscu boisko przyszkolne przy ulicy Chrobrego.

Zachował się murowany, otynkowany budynek dawnej parafii ewangelickiej przy tej samej ulicy. Odrębny, neogotycki kościół katolicki pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego, przy ulicy Drzymały 3, wzniesiono w latach 1847–1851; jest czynny, a do rejestru zabytków wpisano go 13 października 1993 roku pod numerem A-1419. Kościoły katolickie stały przed wojną i tutaj, i w Cyganku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. W 1871 roku na 2142 mieszkańców 1250 miało być ewangelikami, 620 katolikami, a około 170 mennonitami — te liczby podał G. Neumann w 1874 roku i pozostają niepotwierdzone; jego dzieła nie ma w dostępnych zbiorach, nie ma też samego spisu z 1871 roku, a inwentarz zabytków powiatu malborskiego danych z tego roku nie podaje. Zapiski o dziejach gminy Bär umieszcza w księdze ślubów z lat 1805–1844, a relacja Vanselowa stoi w drugiej księdze chrztów, założonej w 1805 roku.

Według Hermanna Eckerdta Nowy Dwór miał ewangelicki dom modlitwy już w 1772 roku, a zbór w sali zamku urządzono dopiero w 1784 roku. Według późniejszego streszczenia w drugiej księdze chrztów gminy zamek wystawiono 1 września 1779 roku na licytację, a reskryptem kamery w Kwidzynie z 19 czerwca 1780 roku przyznano go Reinholdowi Ladwigowi z Eichwald i Peterowi Pennerowi z Rothebude, którzy zobowiązali się zbudować z jego materiału dom modlitwy i szkołę; dom modlitwy był gotowy w 1782 roku. Na marginesie relacji Vanselowa zapisano, że Ladwig i Penner rozebrali stary zamek i z nadających się jeszcze materiałów kazali zbudować kościół. To samo streszczenie opisuje kościół z lat 1831–1832 jako ryglowy z wypełnieniem z cegły, z wieżą murowaną w dolnej kondygnacji, a ryglową w dwóch górnych; Harnoch nazywa go murowanym.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 1844 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 3349 dusz.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Christian Andreas Vanselow (1784), Johann Ludwig Grzywacz (1816), Johann Christian Wasmuth (1817), Carl Ludwig Sagelsdorf (1838), Roderich Nesselmann (1847–1855), Johann Richard Oskar Hausburg (1856), Friedrich Oskar Weinlig (1869), Friedrich August Leu (1873), Johannes Theodor Gustav Glodkowski (1882), Otto Theodor Carl Hermann Thrun (1886), Karl Ferdinand Polenske (1903), Robert Samuel Otto Rehfeld (1929), Georg Kurowski (1931).

Źródła: H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 208; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. VII, hasło „Nowydwór”; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 358, 359; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Gemeindelexikon für das Königreich Preussen, Provinz Westpreußen); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 444; Agathon Harnoch — tenże; Max Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, nr 48; Bernhard Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 356; Viktor Zirkwitz, „Die bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig”, rozprawa 1933, druk Danzig 1940; G. Neumann, statystyka miast prowincji, 1874; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 VI 2026; ks. W. Zawadzki, „Archiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Próba analizy wstępnej”, „Studia Elbląskie” 2 (2000), s. 64; H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 107, 170; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 221; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 25; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 34; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 163, pozycje 153, 154 i 155; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 25; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 2, s. 603, 675; t. 3, s. 737, 1025; t. 4, s. 1080, 1261; t. 5, s. 1380, 1442; t. 6, s. 1542; t. 7, s. 1833, 1877, 1924, 1944; „Königsberger Hartungsche Zeitung”, 2 lipca 1873 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 9 lipca 1898 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Heinel, „Einige Nachrichten über das große Marienburger Werder, besonders in kirchlicher Hinsicht”, „Preußische Provinzial-Blätter” 8, Königsberg 1832, s. 209–229, 317–330 (Internet Archive); „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1885, nr 8, s. 69 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); Druga księga chrztów gminy ewangelicko-luterańskiej w Nowym Dworze Gdańskim (Tiegenhof) z lat 1805–1844, z relacją pastora Christiana Andreasa Vanselowa o kościele, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA) (Archion 23816); A. B. Krupa, „Cyganie w Cyganku, czyli administracja państwowa wobec greckokatolickiej placówki duszpasterskiej w powiecie nowodworskim w województwie gdańskim w latach 1952–1956”, „Echa Przeszłości” XXV/2, 2024, s. 164–165; zulawy.infopl.info — Nowy Dwór Gdański, stan na 11 listopada 2026 roku; Archiwum Diecezji Elbląskiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, „Einpfarrungen” (1856–1889), s. 3, 77 (Nowinka, 1856 i 1867; kopia cyfrowa: Elbląska Biblioteka Cyfrowa).