Nowy Klincz — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Nowym Klinczu (po niemiecku Neu Klinsch, po kaszubsku Nowi Klińcz) leży poza wsią, na wzgórzu w lesie; Hinc, który opisał cmentarz z autopsji, zalicza go z powierzchnią 0,20 hektara do większych. Otacza go prostokątny wał kamienny, mocno nadszarpnięty; widoczna jest jeszcze droga, którą tu dochodzono. Zachowało się około dwudziestu pięciu grobów, przeważnie bez krzyży i tablic, oraz sześć napisów, z czego dwa wygrawerowane na krzyżach. Hinc ocenia, że stan cmentarza świadczy o grabieży na dużą skalę — jej najwyraźniejszym śladem są wykopane doły. W pamięci niektórych mieszkańców nekropolia pozostała zadbana: miała wyższe ogrodzenie porośnięte roślinami skalnymi, na grobach dzieci stały porcelanowe aniołki i rosło tu wiele kwiatów.

Teren bywa zaniedbany, ale od 2021 roku porządkuje go i upamiętnia miejscowe stowarzyszenie kaszubskie, które w Wielki Piątek kładzie na grobach białe róże.

Cmentarz jest jednym z szesnastu cmentarzy ewangelickich, które wykaz gminy Kościerzyna notuje na swoim terenie. Hinc datuje cmentarz na 1793 rok na podstawie dokumentu, który przetrwał do dziś, i wnioskuje z niego, że założono go początkowo dla sąsiedniego Małego Klincza, a później służył także mieszkańcom Nowego Klincza. Gminna ewidencja zabytków datuje cmentarz na pierwszą połowę XIX wieku.

W 1826 roku założono szkołę dla dzieci z Małego i Nowego Klincza oraz Puca i od tego roku prowadzono w niej księgę szkolną. Nauczyciel notował w niej nie tylko liczby uczniów według wyznania, ale i epidemie: w 1890 roku tyfus, na który 17 sierpnia zmarły żona nauczyciela Karola Herza i ich córka, w 1891 roku odrę, a potem dyfteryt, który zabrał kilkoro dzieci w Pucu i czteroipółletniego syna nauczyciela. Chłopiec nazywał się Gustav Herz, chorował dwanaście dni i zmarł 4 listopada; jego nagrobek zachował się na tym cmentarzu.

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku szlachecka wieś chłopska Neu-Klinsch z 16 gospodarstwami chłopskimi i jedną zagrodą chałupniczą liczyła 188 mieszkańców, w tym 82 ewangelików i 106 katolików. Stało w niej 21 budynków mieszkalnych. Ewangelicy i katolicy należeli do parafii w Kościerzynie; dzieci należały do okręgu szkolnego w Klein Klinsch. Harnoch wymienia w 1890 roku Nowy Klincz wśród szkół parafii w Kościerzynie i notuje tutejszy cmentarz ewangelicki, a wykaz parafii ewangelickich ze spisu powszechnego z 1 grudnia 1910 roku stawia przy Nowym Klinczu parafię w Kościerzynie. Do 1920 roku miejscowość należała do powiatu kościerskiego (Kreis Berent) w rejencji gdańskiej, w Prusach Zachodnich. W źródłach nie znaleziono kościoła w Nowym Klinczu; miejscowych ewangelików tworzyli niemieccy koloniści i rodzina dworska majątku nowoklińskiego.

Wśród pochowanych może być Hermann Laaser (1854–1942), zarządca majątku; Hinc przypuszcza, że na cmentarzu zachowały się resztki jego nagrobka.

Dobra Małego Klincza, liczące 617 hektarów, sprzedał w 1910 roku Gustav Pilz — nabył je Bernd Jobst Max Adolf Otto von Dewitz (1877–1911). Dewitz zginął w wypadku samochodowym w powiecie tczewskim; jego żoną była Ilse Montu (1881–1949). Majątek pozostał w rękach rodziny: w 1932 roku urzędowy wykaz ogłoszony w Dzienniku Ustaw objął 410 hektarów z majątku Mały Klincz, należącego wówczas do Elzy, Justa Bernarda Henryka i Elżbiety Małgorzaty Klary Dewitz. W latach 1936–1937 odnotowano wykup tych gruntów.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Hinc datuje cmentarz na 1793 rok, a gminna ewidencja zabytków — na pierwszą połowę XIX wieku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Kościerzyna (Berent) i podaje tu 64 ewangelików.

Źródła: T. Hinc, „Zapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Kościerzyna”, Kościerzyna 2010, rozdział IV.8, s. 70–78; wykaz cmentarzy ewangelickich gminy Kościerzyna oraz gminna ewidencja zabytków; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreußen”, Neidenburg 1890, hasło Berent; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 14, pozycja 128; Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej 1932, nr 27, poz. 259, poz. 53, s. 3; PDW 1936, nr 11; PDW 1937, nr 11; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42.