Nowy Podleś — cmentarz ewangelicki

Nowy Podleś (Neu Podless) leżał w powiecie kościerskim (Kreis Berent) Prus Zachodnich, w rejencji gdańskiej. W pruskim spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku naliczono tu 124 mieszkańców — 61 ewangelików i 63 katolików.

Ewangelicy należeli wówczas do parafii w Kościerzynie. Ukonstytuowano ją w 1781 roku dla rodzin niemieckich i protestanckich, które osiadły w mieście po 1773 roku, oraz dla licznych gmin wiejskich w okolicy. Od 1784 roku nabożeństwa odprawiano w domu modlitwy urządzonym pod nowo zbudowanym ratuszem na rynku, a własny kościół parafia postawiła w latach 1821–1823. Nowy Podleś wymieniano wśród miejscowości tej parafii, liczącej według Harnocha 2800 dusz.

W spisie z 1 grudnia 1910 roku wieś należała do nowej parafii w sąsiednim Wielkim Podlesiu, noszącym wtedy urzędową nazwę Poldersee — razem z Małym Podlesiem, Wielkim Klinczem, Juszkami, Stawiskami i kilkoma innymi wsiami. Spis z 1910 roku zastał w Nowym Podlesiu 127 mieszkańców; niemiecki jako język ojczysty podało 49 osób, wszystkie wyznania ewangelickiego, a polski — 75 osób.

Pierwszy powszechny spis ludności Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku odnotował tu 107 mieszkańców, w tym 41 wyznania ewangelickiego i 66 rzymskokatolickiego; narodowość niemiecką podało 36 osób, polską 71.

W gminnej ewidencji zabytków ujęto nieczynny dziś cmentarz ewangelicki z pierwszej połowy XIX wieku. Tomasz Hinc, który go obszedł i opisał, umieszcza cmentarz między Małym a Nowym Podlesiem, na wysokim wzgórzu, dziś gęsto zarośniętym drzewami; powierzchnia wynosi 0,16 hektara. Po ogrodzeniu zostały kamienne ślady. Wnętrze porosło gęsto bzem i zaściela je barwinek pospolity, a światło przebijające się przez gałęzie czyni to miejsce — jak pisze Hinc — „niezwykle tajemniczym i mrocznym”.

Zachowały się dwa kamienne nagrobki i porzucona stela z ledwo czytelną inskrypcją. Jedna z tablic, pisana gotykiem i ułamana, zdaje się nosić nazwisko Groenke z datą 1 października 1904 roku. Osobny napis żałobny wyryto na drzewie. Przypuszczenie, że cmentarz służył mieszkańcom obu Podlesi, Małego i Nowego, Hinc wyraźnie przedstawia jako własny domysł i zastrzega w przypisie, że źródłowo nie jest to potwierdzone.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Wielki Podleś (Poldersee) i podaje tu 49 ewangelików.

Źródła: T. Hinc, „Zapomniane cmentarze ewangelickie na terenie gminy Kościerzyna”, Kościerzyna 2010, rozdział IV.13 i szkic nr 14; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Berent, s. 40, poz. 64; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Berent, poz. 70; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 września 1921 roku), powiat kościerski, poz. 51; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890; wykaz cmentarzy ewangelickich gminy Kościerzyna; gminna ewidencja zabytków; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44.