Nowy Staw — dawny cmentarz luterański przy kościele św. Jerzego (ewangelicki)

Dawny cmentarz luterański Nowego Stawu, po niemiecku Neuteich, leżał na wzgórzu przed miastem, w miejscu kościoła świętego Jerzego. Tę podmiejską świątynię, stojącą przed Bramą Malborską, magistrat oddał w XVI wieku mieszczanom skłaniającym się ku luteranizmowi i to w niej zaczynały się tutejsze nabożeństwa ewangelickie. W wojnie szwedzkiej w 1626 roku świątynia przestała istnieć, a nabożeństwa przeniosły się do ratusza; według Harnocha gmina wybrała ratusz na nabożeństwa już w 1612 roku. W latach wojen szwedzkich ewangelicy dwukrotnie dostawali na kilka lat kościół parafialny w mieście, ale za każdym razem musieli go oddać i wrócić do ratusza. Topografia Goldbecka z 1789 roku mówi o tym jednym zdaniem: luteranie odprawiali nabożeństwa „najpierw przed miastem w kościele świętego Jerzego na wzgórzu, gdzie teraz jest cmentarz luterański”.

Burmistrz Chojnic Isaak Gottfried Goedtke, luteranin, pisze w rękopisie z około 1760 roku, że nabożeństwa ewangelickie w kościele świętego Jerzego trwały co najmniej do 1624 roku; kiedy i jak kościół przestał istnieć, nie wiedział. Pomnik, który pastor Johann Politzki postawił tam zmarłej w 1624 roku żonie, przeniesiono przy zniszczeniu kościoła do ratusza. W czasie drugiej wojny polsko-szwedzkiej pastor Lorentz Fischer wygłaszał mowy i kazania pogrzebowe na cmentarzu i w farze; Goedtke nie podaje, o który cmentarz chodzi.

Szpitale Świętego Ducha i świętego Jerzego leżały, jak zwykle, poza umocnieniami miasta — pierwszy na północy, między miastem a wsią, drugi na wschodzie. Szpital z kaplicą świętego Jerzego zniszczono w pierwszej wojnie szwedzkiej; w 1637 roku nie istniał. Według Schmida leżał zapewne w kącie między ramionami rzeki Schwente a drogą do Leske, gdzie plan z 1711 roku pokazuje cmentarz, który w jego czasach należał do gminy ewangelickiej.

Według Abrahama Hartwicha (1723) na cmentarzu świętego Jerzego przed Nowym Stawem, „gdzie najpierw stał kościół ewangelicki”, pochowano 4 października 1657 roku pastora Burcharda Baumanna. W tym samym miejscu pochowano 4 grudnia 1659 roku pastora Wawrzyńca Fischera starszego. Według Hartwicha na cmentarzu świętego Jerzego w Nowym Stawie pochowano 19 marca 1699 roku także Nathanaela Krügera, pastora w Pręgowie Żuławskim (Prangenau). Katolicka wizytacja z 1700 roku, przytoczona przez Jana Wiśniewskiego, odnotowała, że innowierców grzebano przeważnie pospołu z katolikami na cmentarzu katolickim, ale mieli oni także własny cmentarz, zwany świętego Jerzego, „położony opodal podupadłej w ruinę kaplicy o tej nazwie”. Groby znaczono tam wielkimi kamieniami, a gdy nie stało już rodziny pochowanego, witrycy sprzedawali kamień komu innemu, a uzyskane pieniądze przeznaczali na pożyteczne wydatki.

W 1782 roku na 1470 dusz w Nowym Stawie i należących do niego osadach przypadało według Goldbecka 1001 luteranów. Miasto było siedzibą luterańskiej inspekcji duchownej Wielkich Żuław, a nabożeństwa odprawiano w ratuszu, którego dolną kondygnację przy odbudowie w 1740 roku urządzono na kościół; własną świątynię przy rynku ewangelicy postawili po pożarze z 1802 roku.

Karta cmentarza z września 1985 roku ocenia go słowami: „Stan zachowania zły. Zachowane tylko stare lipy wytyczające działkę dawnego cmentarza. nagrobków brak”. Cmentarz leżał na trójkątnej działce na niewielkiej skarpie w widłach rzeczki Świętej, zajmował czterdzieści pięć arów i w 1985 roku nie miał ani muru, ani bramy. W jego wnętrzu biegły alejki parkowe, a z dawnego założenia pozostały trzydzieści trzy lipy i sześć jesionów w dobrym stanie zdrowotnym.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 1386 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 2589 dusz.

Źródła: A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 224, 250; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 213, 232; J. F. Goldbeck, „Volständige Topographie des Königreichs Preussen”, cz. 2: „Topographie von West-Preussen”, Marienwerder 1789, s. 18; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 436–438; karta cmentarza w Nowym Stawie, oprac. D. Rekowska, 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36; Isaak Gottfried Goedtke, „Kirchengeschichte der evangelischen kleinen Städte im Polnischen Preußen”, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen), s. 183, 185; J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” 18, 2017, s. 49.