Nowy Staw — kościół ewangelicki (Neuteich)

Dawny kościół ewangelicki stoi przy Rynku Kościuszki w Nowym Stawie, po niemiecku Neuteich, na Żuławach Malborskich. Nie należy mylić tej świątyni z gotyckim kościołem kolegiackim świętego Mateusza, katolickim i największym na Żuławach.

Miasto założył zakon krzyżacki w 1329 roku; w tym samym roku otrzymało ono przywilej od Wernera von Orseln. Dokument spłonął w pożodze miasta w czasie wojny trzynastoletniej; król Kazimierz odnowił go w 1476 roku, ale i ten odpis przepadł w ogniu w 1802 roku. Wiesław Długokęcki pisze ostrożniej, że miasto założono przed 1350 rokiem, z którego pochodzi pierwsza wzmianka o nim, i nie wyklucza roku 1329.

Według tego autora Nowy Staw był w średniowieczu i w czasach nowożytnych jedyną parafią miejską na Żuławach Wielkich; tutejsza fara przejęła uposażenie i funkcje parafii w sąsiednim Stawcu, wsi, która otrzymała przywilej w 1316 roku, a jej kościół dostał wówczas cztery łany ziemi. W 1376 roku biskup pomezański Mikołaj za zgodą wielkiego mistrza nadał klasztorowi benedyktynek w Królewcu 46 grzywien rocznie, płatnych w dwóch ratach z dochodów nowostawskiego kościoła. Tak wysoki czynsz wywołał z czasem sprzeciw proboszcza; na list, który w tej sprawie napisał wielki mistrz Paweł von Rusdorf, biskup Jan odpowiedział 10 sierpnia 1430 roku, że dostosuje się do jego stanowiska, a w 1435 roku obniżył czynsz do 20 grzywien rocznie, bo dotychczasowa kwota nie pozwalała proboszczowi płacić należności biskupowi.

W połowie XVI wieku były w mieście trzy kościoły: fara, kaplica szpitalna między miastem a Stawcem i świątynia świętego Jerzego przed Bramą Malborską. Tę ostatnią magistrat oddał mieszczanom skłaniającym się ku luteranizmowi i przyjął do niej jako gości kościelnych także ewangelików z siedmiu wsi należących do parafii katolickiej. Przejęcie to źródła tłumaczą różnie: według jednego przekazu podmiejski kościół szpitalny przypadł wspólnocie za Stefana Batorego, Harnoch zaś wiąże je z prawem patronatu, które magistrat otrzymał w 1476 roku od Kazimierza Jagiellończyka, czyli króla Kazimierza IV. Ewangelickiego duchownego odnotowywano w Nowym Stawie od 1568 roku; pierwszym pastorem był George Widde, który urzędował do 1572 roku.

Za jego czasów, 24 kwietnia 1569 roku, miasto otrzymało od króla Zygmunta Augusta przywilej swobodnego wyznawania wiary według zasad konfesji augsburskiej — dokument nadawał mieszczanom również prawo patronatu, czyli prawo powierzania kościoła świętego Jerzego za murami według własnego uznania, „komu zechcą”.

Swobody tej trzeba było jednak bronić: od 1604 roku za utrzymywanie własnych pastorów wtrącano do więzienia najpierw siedmiu, a potem jedenastu przedstawicieli rady, sądu i gminy; nałożono też grzywnę w wysokości 200 florenów węgierskich. Według Abrahama Hartwicha (1723) w kościele świętego Jerzego przed miastem, na wzgórzu w stronę Lichnów, gdzie za jego czasów był cmentarz luterański, głoszono Słowo Boże już w 1607 roku. Dekret z 10 lipca 1611 roku nakazał wypędzenie pastorów; gmina zatrzymała ich jednak u siebie aż do powszechnego wygnania duchownych ewangelickich z Żuław w 1623 roku. Do ewangelickiej gminy miejsko-wiejskiej Nowego Stawu wcielono formalnie 12 lipca 1612 roku siedem okolicznych wsi, których mieszkańcy przyjęci zostali jako goście kościelni.

Nazwisk tych duchownych Abraham Hartwich już nie znalazł; jako pierwszego znanego mu pastora podaje Jana Polizkiego, odnotowanego w 1625 roku, zaznaczając, że musiał on być tu wcześniej, bo epitafium jego żony pochodzi z 1624 roku.

Świątynia padła w wojnie szwedzkiej w 1626 roku. Kościół świętego Jerzego, w którym odbywały się pierwsze nabożeństwa ewangelickie, został zniszczony w pierwszej wojnie szwedzkiej, podczas pożaru stodół 31 grudnia 1626 roku; odtąd nabożeństwa odprawiano w ratuszu. Według przekazu w dniach 14–16 stycznia 1627 roku zrabowano z ratusza mosiężny żyrandol należący do kościoła luterańskiego. Jak podaje Abraham Hartwich (1723), w styczniu 1627 roku, podczas walk Szwedów z Polakami w Nowym Stawie, po niemiecku Neuteich, Szwedzi rozbili wielki kościół, do którego mieszkańcy zwieźli wiele dobytku, i zrabowali z niego mienie wartości 2400 talarów; sprzęty kościelne odzyskano na rozkaz gubernatora Baniera, lecz wywiezione dla bezpieczeństwa do kościoła w Malborku i tak przepadły. Nabożeństwa przeniesiono do ratusza — według Harnocha już w 1612 roku, według inwentarza Bernharda Schmida w 1627 roku.

Modlono się w sali na piętrze ratusza, urządzonej nad jatkami mięsnymi, obok zakrystii, w której obradowała rada miejska. W ratuszu modlono się z górą sto lat, a rzecz obchodzono przemyślnie: magistrat zachował dla siebie pokój w szczycie budynku, do którego wiodły wyłącznie schody z zewnątrz, żeby wobec biskupa utrzymać pozór, że to nie kościół. Nie było to na Żuławach osobliwością. Jak zapisano w inwentarzu zabytków powiatu malborskiego, ewangelicka wspólnota zaczynała tu zwykle od pomieszczenia, nie od budynku: nabożeństwa odprawiano po stodołach i spichlerzach, a domy modlitwy, zwane „Kirchen-Häuser”, zaczęto stawiać liczniej dopiero po 1633 roku.

W Lichnowach Wielkich w 1635 roku taki dom modlitwy postawiono z materiału rozebranej katolickiej kaplicy; podobnie modlono się w ratuszu w Stolzenbergu od 1783 roku i w bocznej sali plebanii w Prangenau, póki nie odbudowano tam kościoła w 1682 roku.

Burmistrz Chojnic Isaak Gottfried Goedtke, luteranin, opisał około 1760 roku w rękopisie dzieje kościelne Nowego Stawu. Wiadomości o najdawniejszych pastorach nie ma, jak przypuszcza, z powodu wielkiego pożaru z 1586 roku. Nabożeństwa ewangelickie w kościele świętego Jerzego trwały co najmniej do 1624 roku; kiedy i jak kościół przestał istnieć, Goedtke nie wiedział. Pomnik, który pastor Johann Politzki postawił tam zmarłej w 1624 roku żonie, przeniesiono przy zniszczeniu kościoła do ratusza. W czasie drugiej wojny polsko-szwedzkiej pastor Lorentz Fischer wygłaszał mowy i kazania pogrzebowe na cmentarzu i w samej farze, a po pokoju oliwskim z 1660 roku nabożeństwa wróciły do ratusza. Młodszy Lorentz Fischer przeszedł w 1672 roku do Gdańska jako diakon kościoła Świętej Trójcy i zarazem polski pastor kościoła świętej Anny.

Esaias Hosperus ochrzcił 25 stycznia 1681 roku za jednym razem trzech Żydów, którzy przeszli na wyznanie ewangelickie.

Pod koniec 1626 roku król Gustaw Adolf oddał połączonym gminom miejskiej i wiejskiej kościół parafialny; po rozejmie w Sztumskiej Wsi z 12 września 1635 roku trzeba go było zwrócić, klucze przekazano w niedzielę Invocavit 1636 roku, a nabożeństwa wróciły do ratusza. Już od 1629 roku duchownym gminy był Burchard Baumann, dawny kapelan polowy Gustawa Adolfa; za jego czasów, 11 grudnia 1631 roku, miasto i siedem wsi parafii zawarły umowę o korzystaniu z fary.

Według Hartwicha jeszcze w niedzielę Laetare 1636 roku w wielkim kościele miejskim Nowego Stawu głoszono kazania luterańskie, lecz w niedzielę Invocavit następnego roku proboszcz katolicki odebrał już klucze od kościoła i gmina musiała odprawiać nabożeństwa w ratuszu. To samo powtórzyło się w 1657 roku za Karola Gustawa i skończyło po pokoju oliwskim w 1660 roku.

W 1636 roku kupiono od Thomasa Linkego z Malborka, po niemiecku Marienburg, pozytyw, czyli małe organy; 12 maja 1639 roku ufundowano ambonę, a w 1641 roku ołtarz. Baumann zmarł 1 października 1657 roku i spoczął na cmentarzu świętego Jerzego przed miastem, „gdzie najpierw stał kościół ewangelicki”. Po nim przyszedł Wawrzyniec Fischer, zmarły w 1659 roku, a po ojcu — syn tego samego imienia, który w latach 1660–1672 musiał w niedziele głosić kazania po niemiecku i po polsku.

Według Hartwicha Wawrzyniec Fischer starszy, rodem z Białogardu na Pomorzu, przyszedł do Nowego Stawu, po niemiecku Neuteich, z Szawałdu (Schadwalde), dokąd w 1656 roku powołano go z Prus Brandenburskich; jego syn i imiennik w marcu 1672 roku przeszedł z Nowego Stawu do kościoła Świętej Trójcy w Gdańsku, gdzie zmarł w 1677 roku. Abraham Hartwich (1723) opisuje nawrócenia mennonitów w parafii Nowego Stawu: w 1652 roku pastor Burchard Baumann przez nałożenie rąk konfirmował mennonitkę, żonę Johanna Thiessena, w 1653 roku ochrzcił sześćdziesięcioletnią mennonitkę, a w 1665 roku pastor Wawrzyniec Fischer ochrzcił w ratuszu, gdzie odprawiano nabożeństwa, przed ołtarzem dziesięcioletniego chłopca, syna byłego mennonity, nadając mu imię Matthias.

Abraham Hartwich (1723) odnotował osobliwość tutejszej liturgii: podczas Wieczerzy Pańskiej w Nowym Stawie śpiewano Sanctus tylko dwa razy — przed konsekracją kielicha i po niej — podczas gdy w niektórych innych kościołach Żuław trzy razy.

Według Hartwicha po młodszym Fischerze duchownym w Nowym Stawie został Christian Stephani z Ostródy, przeniesiony ze Starego Pola (Altfelde), który zmarł 27 stycznia 1679 roku; po nim przez siedemnaście lat służył Esaias Hosperus, zmarły 24 marca 1696 roku. Według Hartwicha kolejny pastor Nowego Stawu, Adam Busch, służył tylko trzy lata: 17 stycznia 1699 roku, złożony chorobą, pisemnie zrezygnował z urzędu, a rada i gmina powołały jeszcze w tym samym roku Christopha Jacobiego z Lisewa Malborskiego (Liessau).

Według Hartwicha w 1712 roku wsie parafii Nowego Stawu poróżniły się z miastem o wybór rektora i kantora i uzyskały od króla Augusta II, za pośrednictwem grafa groblowego Tobiasa Gerta, zgodę na budowę własnego kościoła; gdy wmieszał się pastor Christoph Jacobi, wsie żądały, by z ratusza zrobić pełny kościół, wyburzając pisarnię miejską i kramy na parterze, lecz rada się nie zgodziła i kościół pozostał, jak dotąd, na ratuszu. Jeszcze na początku XVIII wieku Abraham Hartwich pisał, że siedem wsi parafialnych od dawna chce budować większy kościół, bo w ratuszu brakuje miejsca, ale nie może się porozumieć z miastem. Akta gdańskiego Ministerium, streszczone przez Eduarda Schnaasego, przechowały spór pastora Christopha Jacobiego z doktorem praw Gabrielem Holstem, mieszkańcem Nowego Stawu.

W październiku 1714 roku duchowni Żuław Malborskich donieśli do Gdańska, że Holsta, znanego jako szyderca z Pisma i sakramentów, po bezskutecznych rozmowach warunkowo odsunięto od komunii i od ślubu, a gminę przed nim ostrzeżono. Ministerium pochwaliło to postępowanie. W 1715 roku Holst podpisał przesłane mu z Gdańska tezy i Ministerium postanowiło dopuścić go do Wieczerzy Pańskiej w Gdańsku, zalecając mu jednak najpierw ponowną próbę u miejscowego pastora.

Katolicka wizytacja z 1700 roku, przytoczona przez Jana Wiśniewskiego, zanotowała, że zmarłych protestantów grzebano „pospołu z katolikami na tym samym cmentarzu”, chyba że ktoś chciał spocząć osobno; stawiano wtedy, jak pisał wizytator, „zwiedzeni pychą na grobach duże i wspaniałe kamienie nagrobne”. Luteranie mieli też własny cmentarz świętego Jerzego obok podupadłej kaplicy tego wezwania i tam również znaczyli groby wielkimi kamieniami. Gdy rodzina pochowanego tam zmarłego wygasła, witrycy sprzedawali kamień komu innemu, a pieniądze przeznaczali na pożyteczne wydatki.

W listopadzie 1740 roku czterej duchowni Żuław Malborskich pytali Gdańsk, czy Jacobiego, według nich od 42 lat wiernego duszpasterza Nowego Stawu, można zmusić do ustąpienia, bo w chorobie powiedział, że urząd przychodzi mu ciężko. Ministerium orzekło, że skoro wyzdrowiał, ma pozostać na urzędzie, a nowego pastora wybierać nie wolno. Według spisu duchownych, który w 1753 roku wydano w Gdańsku z rękopisu Isaaca Gottfrieda Goedtkego, ustąpił w 1741 roku i zmarł w 1742, a jego następcą został w 1741 roku Johann Friedrich Sartorius. Późniejsza ręka dopisała w egzemplarzu Biblioteki Elbląskiej, że Sartorius zmarł w 1757 roku.

W 1730 roku gmina próbowała zbudować nowy kościół, lecz przeszkodziły jej w tym zakazy władz polskich i króla; budowę przeprowadzono dopiero w latach 1741–1745. Przy budowie nowego gmachu w latach 1741–1745 budynek ratusza poszerzono do 12,96 metra i urządzono w nim dwukondygnacyjny kościół z emporami; tylko na piętrze, za chórem organowym po stronie zachodniej, mieściła się izba magistratu. Gmina wiejska poróżniła się przy tym z miejską o własny kościół w Stawcu i przez piętnaście lat trzymała się świątyń w Świerkach, Lubieszewie i Lichnowach; pogodzono się 24 listopada 1745 roku, gdy wsie zobowiązały się zapłacić miastu 4000 florenów za nowo zbudowany kościół, otrzymując w zamian połowę świątyni i głos przy wyborze duchownego.

Według Słownika geograficznego szpital w Nowym Stawie dla ośmiu ubogich wyznania ewangelickiego spłonął w 1745 roku, ale został odbudowany.

Ratusz z kościołem groził zawaleniem i z konieczności zbudowano nowy, mocniejszy. Wywołało to sprzeciw: sprawa toczyła się przed więcej niż jednym sądem i badała ją komisja królewska. Goedtke przypuszcza, że miasto powoływało się na przywileje, prawa dysydentów i pokój oliwski. Rozdział siedmiu wsi od gminy miejskiej nastąpił w 1728 roku i trwał do 24 listopada 1745 roku, a strony wymieniły w tym czasie wiele ostrych pism.

W 1765 roku, jak podaje Jan Wiśniewski za aktami wizytacji biskupa Andrzeja Ignacego Baiera, tutejsi luteranie wbrew konstytucjom Królestwa i postanowieniom pokoju oliwskiego „wspaniale ozdobili swoją przed niewielu laty zbudowaną w ratuszu kaplicę i sprawili do niej nowe organy”. Według katolickiego opisu diecezji z 1785 roku protestanci stanowili 63,4 procent mieszkańców parafii nowostawskiej: było ich 1226, a katolików tylko 708, i mieli własną świątynię oraz pastora.

Powiększoną według Harnocha między 1730 a 1745 rokiem świątynię ratuszową, której budowa kosztować miała ponad 40 000 guldenów, strawił pożar 12 maja 1802 roku. Topografia Goldbecka z 1789 roku opisuje jej stan sprzed pożaru: gdy ratusz odbudowywano w 1740 roku, całą jego dolną kondygnację urządzono na kościół, a w mieście miała siedzibę luterańska inspekcja duchowna Wielkich Żuław.

Kościół świętego Jerzego, w którym zaczynały się nabożeństwa luterańskie, stał według Goldbecka na wzgórzu przed miastem, tam gdzie w 1789 roku był cmentarz luterański. Księgi chrztów, ślubów i zgonów tej parafii zachowały się z lat 1700–1757 i od 1774 roku — roczniki z lat pośrednich spłonęły właśnie w 1802 roku. W latach 1802–1806 gmina luterańska korzystała z kaplicy szpitala Świętego Ducha, stojącej przed miastem, w Stawcu, po niemiecku Neuteichsdorf.

Odbudowę kościoła po pożarze z 1802 roku opóźniały trudne rokowania z przypisanymi do parafii wsiami; zakończyła je ugoda zawarta 7 marca 1803 roku przed sądem wójtowskim Wielkich Żuław. W maju 1804 roku rejencja przesłała kosztorysy i rysunki odbudowy kościoła — Schmid z zastrzeżeniem przypisuje je budowniczemu krajowemu Bachowi — a samą budowę prowadzono w latach 1804 i 1805. Własny kościół ewangelicy postawili dopiero po tym pożarze. Karta ewidencyjna datuje jego wzniesienie na lata 1803–1804, na miejscu ratusza, według projektu Dueringa; Harnoch i wykaz duchownych pruskich zgodnie podają, że skromną prostokątną budowlę pod patronatem magistratu i wolnych gospodarzy chełmińskich poświęcono uroczyście 11 maja 1806 roku.

Pastor Heinel ze Świerków pisał w 1832 roku, że nowy kościół w Nowym Stawie, którego budowę uczynił koniecznym straszny pożar na początku XIX wieku, stoi pośrodku rynku, jest od fundamentów murowany i ma zegar na wieży, a wieża i tutaj stoi pośrodku dachu kościoła.

Napis na jednej z paten upamiętnia poświęcenie kościoła ewangelicko-luterańskiego w Nowym Stawie i zarazem pięćdziesięcioletni jubileusz inspektora kościelnego i szkolnego Bobrika (w napisie „Dan Fr. Bobrik”) w niedzielę Rogate, 11 maja 1806 roku. Pięćdziesięciolecie urzędu pastora i proboszcza Daniela Friedricha Bobricha obchodzono w Nowym Stawie w niedzielę Rogate, 11 maja 1806 roku. Kronika sąsiedniej parafii w Lasowicach Wielkich, gdzie Bobrich był w młodości zastępcą chorego pastora, zapisuje, że tamtejsza gmina podarowała mu na ten dzień srebrny kielich z pateną i dużą srebrną puszkę na opłatki, razem wartości około 400 florenów.

Jak podaje Hermann Eckerdt (1868), w 1816 roku, gdy ustalano podział na superintendentury, obok malborskiej utworzono także superintendenturę w Nowym Stawie, po niemiecku Neuteich.

W czerwcu 1845 roku w „Kölnische Zeitung” sekretarz pocztowy Henning z Kolonii ogłosił, że na apel pastora Bobrika z Nowego Stawu na rzecz powodzian z Wielkich Żuław zebrał 40 talarów, w tym 20 talarów od ofiarodawcy, który nie zgodził się na podanie nazwiska; pieniądze przesłano pastorowi, a zalana okolica była wtedy wciąż tylko częściowo wolna od wody.

Około 1860 roku parafia należała do ewangelickiej superintendentury malborskiej (22 parafie, 26 kościołów i 23 pastorów) i obejmowała Chlebówkę (Brodsack), Brzózki (Bröske), Dębinę (Eichwalde), Mirowo (Mierau), Kącik (Neuteicherhinterfeld), Stawiec (Neuteichsdorf), Tralewo (Tralau) i Trępnowy (Trampenau). Gościnnie, bez formalnego włączenia, korzystały z niej także folwark Chlebówka, Dybowo (Diebau) i Laski (Leske). Dokument wystawiony przez rejencję gdańską 12 października i konsystorz w Królewcu 19 października 1855 roku włączył Laski i Dybowo formalnie do parafii w Nowym Stawie; pastor Bobrik przyjął go do wiadomości 4 sierpnia 1856 roku. Jedną z siedmiu wsi przyjętych w 1612 roku jako goście kościelni były Trępnowy, po niemiecku Trampenau — wieś, która własnej świątyni nigdy nie miała.

Stała w niej natomiast szkoła ewangelicka, jedna ze szkół parafii nowostawskiej; w 1887 roku uczyło się w niej 34 dzieci. Spis z 1885 roku zastał w Trępnowach 205 mieszkańców: 101 katolików, 82 ewangelików i 22 dysydentów (na Żuławach byli to zwykle mennonici). Urząd stanu cywilnego mieścił się w Tralewie, poczta i parafia katolicka — w Nowym Stawie.

Landrat Parey bronił w 1869 roku w „Altpreußische Monatsschrift” poglądu, że związek ewangelickich kościołów powiatu malborskiego z gminami wolnochełmińskimi, od dawna nazywany patronatem, jest patronatem w niepełnym zakresie: gminom przysługuje bezspornie prawo prezenty duchownego, a także prawo nadzoru nad zarządem majątku kościelnego. Związek ten opiera się według niego na tym, że gminy te, jak pisze, powołując się na Hartwicha, zbudowały swoje kościoły i plebanie własnym kosztem, z własnej woli i „mimo najgwałtowniejszego oporu Kościoła katolickiego”. Prawo do wykonywania patronatu mają według niego tylko gminy wolnochełmińskie, a w nich tylko ewangeliccy posiadacze więcej niż pół włóki chełmińskiej.

Przytacza też słowa Hartwicha, że na Wielkich i Małych Żuławach Malborskich gminy powołują swoich duchownych przy udziale starszych wałowych (Deichgrafen) i przysięgłych starszych (Geschworenen-Ältesten). W jego wykazie parafia Nowego Stawu obejmuje miasto oraz Kącik (Neuteicherhinterfeld), Stawiec (Neuteichsdorf), Brzózki (Bröske), Mirowo (Mierau), wieś i folwark Chlebówka (Brodsack), Dębinę (Eichwalde), Trępnowy (Trampenau), Tralewo (Tralau), Dybowo (Diebau), Laski (Leske), Heubuden i Schoenwieserheubuden; prawo patronatu, wywodzące się z wolnochełmińskiego statusu, Parey zaznacza w Stawcu, Brzózkach, Mirowie, wsi Chlebówce, Dębinie, Trępnowach i Tralewie.

Co do wieży zapisy nie są już w pełni zgodne: dostawiono ją znacznie później i poświęcono 16 listopada 1863 roku, ale obok tej daty pojawia się też rok 1864. W 1863 roku wieżę dobudował inspektor budownictwa wodnego R. Gersdorff. Wysoka na sto sześćdziesiąt pięć stóp, zwieńczona ośmioboczną iglicą, dorobiła się w mieście przezwiska „ołówek” (po niemiecku Bleistift); projekt rozbudowy kościoła z 1863 roku wraz z wieżą wykonał H. Dieckhoff. W latach 1888–1891 powiększono okna, oblicowano elewacje i nadano całości charakter neogotycki.

Według zestawienia, które Piotr Birecki ułożył z katalogu elbląskiej wytwórni organów Terletzkich i z inwentarzy parafii, firma Augusta Terletzkiego pracowała przy tutejszych organach w 1888 roku. W latach 1898–1899 kościół przebudowano według projektu zmarłego w 1896 roku inspektora wałów Göttera; dwa rzędy okien połączono wtedy w jeden rząd wysokich okien.

Jest to budowla ceglana, jednonawowa, na planie wydłużonego prostokąta, ze schodkowymi szczytami, pięcioboczną zakrystią i ośmioboczną, pięciokondygnacyjną wieżą; korpus licowany jest cegłą czerwoną, wieża i łącznik żółtą. Wnętrze jest jednoprzestrzenne, z emporami na żeliwnych słupach obiegającymi je z trzech stron. Krótko przed końcem XIX wieku przeniesiono na strych kościoła to, co Schmid nazywa najpiękniejszą ozdobą wnętrza: 61 tarcz nagrobnych, tablicę weteranów z 1813 roku i tablicę poległych z 1866 roku. Wśród tych tarcz Schmid wymienia tarcze superintendentów Bobrika (1734–1807) i Hopfnera (1763–1831). Płyty nagrobne z czerwonego wapienia ustawione w kruchcie pod wieżą leżały do 1913 roku na cmentarzu przykościelnym, a pierwotnie znajdowały się, jak przypuszczał Schmid, w katolickim kościele farnym.

Jedna z tych płyt upamiętnia burmistrza Petera Pia Mana, zmarłego 19 maja 1611 roku; 9 listopada 1745 roku kamień kupił burmistrz Jacob Sielman. W kruchcie pod wieżą eksponowane są kamienne płyty nagrobne z 1599 i 1745 roku.

W 1782 roku luteranie mieli w mieście wyraźną przewagę: na 1470 dusz w Nowym Stawie i należących do niego osadach Neuteicherwalde i Stadthinterfeld przypadało 1001 luteranów, 352 katolików i 117 mennonitów. Przewaga ta nie przetrwała stulecia. Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom VII, 1886) Nowy Staw, po niemiecku Neuteich, liczył w 1868 roku 1725 mieszkańców: 680 ewangelików, 930 katolików, 55 mennonitów, 59 Żydów i jednego dysydenta. Gdy 1 grudnia 1885 roku spisano mieszkańców Nowego Stawu, było ich 2374: 1151 katolików, 1069 ewangelików, 95 Żydów i 59 osób zapisanych jako inni chrześcijanie (na Żuławach zwykle mennonici). Ewangelicy tworzyli własną parafię na miejscu; pięć lat później Harnoch liczył ją na 1997 dusz rozrzuconych po ośmiu miejscowościach szkolnych.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku ołtarz i ambona, ozdobione kolumnami i postaciami aniołów, tworzyły jedną całość, organy były małe, a w roku sprawozdawczym zanotowano 68 chrztów, 36 konfirmacji, 10 ślubów, 1166 komunikantów i 47 pogrzebów. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 2366 ewangelików; patronami byli magistrat Nowego Stawu i wolnochełmińscy właściciele we wsiach, a pastorem był od 1871 roku superintendent Ernst Kähler. W mieście działała też odrębna gmina mennonicka, wspólnota anabaptystyczna, nie luterańska.

Do 1920 roku Nowy Staw leżał w powiecie malborskim prowincji Prusy Zachodnie; po wejściu w życie traktatu wersalskiego znalazł się w Wolnym Mieście Gdańsku, w utworzonym wtedy powiecie Großes Werder, a 26 października 1939 roku wcielono go wraz z całym obszarem do okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Nowym Stawie liczyła wtedy 2836 ewangelików, a pastorem był od 1924 roku Georg Krüger. Armia Czerwona zajęła miasto 11 marca 1945 roku.

Według Roberta Ziemiańskiego w 1947 roku gdański pastor Edward Dietz wystąpił o przydział tego kościoła dla luteranów. Władze wojewódzkie w Gdańsku przychylały się do wniosku, ale wobec sprzeciwu Zarządu Miasta w Nowym Stawie odstąpiły od przydziału. Zarząd Miasta tłumaczył, że świątynię przekazano już katolickiej parafii świętego Mateusza, a w mieście i okolicy nie ma luteran. Za zgodą władz miejskich katolicy opiekowali się kościołem w latach 1945–1950; potem władze go im odebrały i w latach 1950–1982 instytucje państwowe używały go jako magazynu. Po wojnie kościół służył też jako sklep meblowy. Przez następne sześć lat budynek stał zamknięty, a w 1988 roku władze Nowego Stawu przekazały zdewastowaną świątynię parafii świętego Mateusza.

Andrzej Bohdan Krupa pisze, że w 1984 roku aktualne pozostawały starania o tę świątynię: diecezja gdańska dążyła do przejęcia obiektu nieodpłatnie, co według Jerzego Brzozowskiego, dyrektora Wydziału do Spraw Wyznań w Elblągu, przyniosło impas w rozmowach. Do rejestru zabytków wpisano go 25 maja 1995 roku pod numerem A-1539. W 2009 roku parafia świętego Mateusza użyczyła obiektu gminie na trzydzieści lat. W latach 2010–2012 przeprowadzono rewaloryzację: odsłonięto wówczas sklepienia piwnicy średniowiecznego ratusza i wyeksponowano je pod szklaną posadzką. Od 2012 roku budynek mieści Galerię Żuławską Nowostawskiego Centrum Kultury.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według jednego przekazu klucze od kościoła parafialnego przekazano w niedzielę Invocavit 1636 roku, według Hartwicha — w niedzielę Invocavit roku następnego, po kazaniach luterańskich w niedzielę Laetare 1636 roku. Według spisu Goedtkego obie daty — ustąpienia Jacobiego w 1741 roku i jego śmierci w 1742 — są niepewne; tak oznaczył je wydawca. Piotr Birecki wymienia Nowy Staw wśród miast, w których na siedziby parafii ewangelickich zaczęto przejmować gotyckie kościoły farne, i nie podaje przy tym daty; według źródeł przytoczonych wyżej w XVI wieku ewangelicy mieli kościół świętego Jerzego, a z fary korzystali od końca 1626 roku do 1636 roku i ponownie od 1657 do 1660 roku.

Ten sam autor pisze, że w czasie potopu szwedzkiego Szwedzi oddawali ewangelikom świątynie katolickie, między innymi kościół świętego Jerzego w Nowym Stawie; według źródeł przytoczonych wyżej kościół ten zniszczono w 1626 roku, a w 1657 roku ewangelicy ponownie przejęli farę. W artykule z 2021 roku Birecki powtarza tę wiadomość i dodaje, że protestanci takich kościołów albo nie przejmowali, albo opuszczali je zaraz po odejściu wojsk szwedzkich.

🟡 Goedtke różni się od innych źródeł w kilku sprawach. Przywilej Zygmunta Augusta inne źródła datują na 24 kwietnia 1569 roku, Goedtke na 27 kwietnia (s. 183). Farę, według innych źródeł oddaną gminom pod koniec 1626 roku i zwróconą po rozejmie z 12 września 1635 roku, Goedtke za Hartwichem wiąże z latami 1631–1633, a w następnym roku nabożeństwa odprawiano już w ratuszu (s. 183). Burcharda Baumanna inne źródła notują od 1629 roku, tabela Goedtkego od 1627 (s. 185).

Według Hartwicha Adam Busch, złożony chorobą, pisemnie zrezygnował 17 stycznia 1699 roku; Goedtke pisze, że musiał opuścić urząd i miasto wbrew swojej woli, i nazywa go duchownym wygnanym (s. 186). Księga pastorów łączy oba przekazy: Busch zrezygnował z powodu choroby, a w Nowym Stawie wiele wycierpiał od nienawiści i prześladowań. Spis z 1753 roku podaje, że Christoph Jacobi ustąpił w 1741 roku; w rękopisie odmówił, a mimo to samowolnie dano mu pomocnika, Johanna Friedricha Sartoriusa, który zmarł według Goedtkego w 1759 roku, a według późniejszego dopisku w egzemplarzu elbląskim w 1757 (s. 186–187). Rok 1757 potwierdza księga pastorów: Sartorius zmarł w Nowym Stawie 8 sierpnia 1757 roku, a pochowano go 10 sierpnia. Rozdział wsi trwał według innych źródeł piętnaście lat, według Goedtkego siedemnaście (s. 184).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 1386 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 2589 dusz. Pastorem był wtedy, od 1912 roku, Rudolf Rothe, urodzony w 1879 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Georg Widde (1568–1572), Johann Culmay (1572), Gregorius Görke (1576–1604), Caspar Vossius (1604–1608), Burchard Baumann (1629), Christian Stephani (1672), Samuel Friedrich Krokisius (1754), Friedrich Gustav Hugo Heermann (1860), Ernst Bernhard August Kähler (1871), Rudolf Rothe (1912), Georg Wilhelm Krüger (1924), Fritz Pachnio (1936).

Źródła: H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 241; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 85, 140, 157, 167, 224, 294, 380; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. VII, hasło „Neuteich”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 436–438; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 213, 228, 229, 231, 232; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 213, 228; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 205–206; Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, 1908, s. 10, pozycja 148; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen — spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku; ks. W. Zawadzki, „Archiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Próba analizy wstępnej”, „Studia Elbląskie” 2 (2000), s. 63; J. Muhl, „Danziger Bürgergeschlechter in ländlichem Besitz”, Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins, z. 71 (1934), s. 89–114; Nowy Staw — kościół ewangelicki, karta obiektu w serwisie Zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa); Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; J. F. Goldbeck, „Volständige Topographie des Königreichs Preussen”, cz. 2: „Topographie von West-Preussen”, Marienwerder 1789, s. 18; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. V, hasło Malborg; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 168, 222–224; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 221; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 33; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 43; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 461–464; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6622, „Sonstige Verzeichnisse 1619–1939” (kronika parafii Groß Lesewitz, s. 318), skan 14, dostęp przez portal Archion; I. G. Goedtke, „Evangelisches Predigt-Amt in denen kleineren Städten des Polnischen Preussens”, wyd. A. Schott, Danzig 1753, s. 10; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 36; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 74, 274, 336; t. 6, s. 1556; t. 2, s. 613; t. 3, s. 745, 897, 1001, 1004; t. 5, s. 1317, 1521; t. 6, s. 1764; t. 7, s. 1898, 1975; Isaak Gottfried Goedtke, „Kirchengeschichte der evangelischen kleinen Städte im Polnischen Preußen”, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen), s. 183–187; „Kölnische Zeitung”, 25 czerwca 1845 roku, s. 3 (obraz strony: Deutsches Zeitungsportal); W. Długokęcki, „Najstarsza organizacja parafialna na Żuławach Wielkich (do połowy XV w.)”, „Studia Elbląskie” 20, 2019, s. 14, 18; J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” 18, 2017, s. 49–50; Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 194, 197; Parey, „Das freicöllmische Patronat über seine evangelischen Kirchen im Marienburger Kreise”, „Altpreußische Monatsschrift” 6, Königsberg 1869, s. 238–246 (MGH-Bibliothek); Heinel, „Einige Nachrichten über das große Marienburger Werder, besonders in kirchlicher Hinsicht”, „Preußische Provinzial-Blätter” 8, Königsberg 1832, s. 209–229, 317–330 (Internet Archive); P. Birecki, „Prusy Królewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki luterańskiej”, w: „Rola Kościoła w dziejach Polski. Kościoły w Rzeczypospolitej”, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469, 471; P. Birecki, „Prusy Królewskie i Książęce. Dwa światy sztuki luterańskiej”, „Studia Elbląskie” XXII (2021), s. 36; A. B. Krupa, „Sytuacja wyznaniowa w województwie elbląskim w latach 1978–1984 w świetle sprawozdania z wizytacji Wydziału do Spraw Wyznań w Elblągu w 1985 roku”, „Studia Elbląskie” XXV, 2024, s. 67; Archiwum Diecezji Elbląskiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, „Einpfarrungen” (1856–1889), s. 5–11 (Laski i Dybowo, 1855–1856; kopia cyfrowa: Elbląska Biblioteka Cyfrowa).