Nowy Wiec — cmentarz ewangelicki

Nowy Wiec, po niemiecku Neu Fietz, leży nad Bukownicą, wpadającą nieopodal do Wietcisy; przed 1920 rokiem należał do powiatu kościerskiego. Wizytacja biskupa Hieronima Rozrażewskiego z 1583 roku zapisała Nowy Wiec jako „Wieccze Nowe” i wyliczyła tu „40 coloni seu mansi”, czyli czterdziestu osadników albo czterdzieści łanów, z których należało się rocznie siedem i pół korca żyta i tyleż owsa. W wykazie wasali z lat 1774–1775 Nowy Wiec był wsią drobnej szlachty: zapisano w niej pięciu współwłaścicieli — 67-letniego Jakuba Wyczechowskiego, którego syn Jan był jezuitą w Kaliszu, a w 1775 roku proboszczem w Kościelnej Jani, trzech Wieckich: Wawrzyńca, Macieja i Andrzeja, oraz Wawrzyńca Łebińskiego.

Pruskie księgi hipoteczne wyliczają pięć działów, z których trzy należały do Wieckich, jeden do Rybińskich, a jeden — skupiony w latach 1738–1755 przez Jakuba Wyczechowskiego — przechodził od 1783 roku przez ręce Szydłowskich, Piwnickiego, Orłowskiego, von Parparta, von Pogwischa i von Mitzla, by od 1827 roku trafić do braci Bernharda i Roberta Schnee.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Neu Fietz 28 budynków mieszkalnych i 300 mieszkańców, w tym 89 ewangelików i 211 katolików. Ewangelicy i katolicy należeli do parafii w Skarszewach; miejscowość miała własny okręg szkolny. Spis z 1 grudnia 1885 roku rozróżnia dwie części miejscowości. Wieś liczyła 14 domów mieszkalnych i 119 mieszkańców, w tym dwunastu ewangelików; obszar dworski — 12 domów i 148 mieszkańców, z czego 67 ewangelików.

Wieś obejmowała 255 hektarów, a majątek 819 hektarów; przy majątku stały cegielnia i folwark Rymanowice. Słownik geograficzny odnotował, że dobra idą pod parcelację i mają być zamienione na dobra rentowe. Katolicy z obu części należeli do parafii w Skarszewach z filią w Szczodrowie, a we wsi działała szkoła katolicka.

W 1885 roku ewangelicy należeli do parafii w Skarszewach, a urzędowy skorowidz gmin ze spisu z 1 grudnia 1910 roku (Gemeindelexikon, Berlin 1912, Kreis Berent, s. 3, 5 i 7) wpisuje przy Nowym Wiecu i przy okolicznych wsiach i koloniach, między innymi Starym Wiecu, Szatarpach i Wysinie, w rubryce „Kirchspiel (bezw. Kirchengemeinde)”, czyli parafii albo gminy kościelnej, dla wyznania ewangelickiego nazwę Neu Fietz.

Spis z 1 grudnia 1910 roku zastał w Nowym Wiecu 623 mieszkańców, a wśród 253 osób podających język niemiecki 215 ewangelików i 38 katolików; po polsku mówiło 370 osób. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, wykazał tu 657 mieszkańców, w tym 180 ewangelików i 477 rzymskich katolików.

W katalogu cmentarzy parafii skarszewskiej nie znaleziono cmentarza w Nowym Wiecu. Karta z października 1986 roku ocenia stan cmentarza w Nowym Wiecu słowami: „Zły. Bardzo zdewastowany”. Cmentarz leżał na małym wzniesieniu wśród pól uprawnych, około 1,2 kilometra na południowy zachód od centrum wsi, po północnej stronie drogi do Wysina, a otaczało go kamienne obwałowanie z wejściem od zachodu. Z trzydziestu dwóch mogił pozostały wtedy jedynie obramowania i tumby, bez napisów nagrobnych, oraz cztery lipy pośród samosiewu i krzewów.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Skarszewy (Schöneck) i podaje tu 215 ewangelików. Nazwę Neu Fietz almanach opatruje gwiazdką, którą objaśnienia na początku tomu tłumaczą jako oznaczenie miejscowości należących do okręgu wikariackiego. Według „Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch” w Nowym Wiecu działali od 1906 roku duchowni pomocniczy; ostatniego z wymienionych ordynowano 4 października 1919 roku (t. 3, s. 689; t. 2, s. 616).

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Skorowidz gmin opracowany przez Królewski Pruski Krajowy Urząd Statystyczny (Königlich Preußisches Statistisches Landesamt) na podstawie spisu z 1910 roku (Berlin 1912) przypisuje Nowy Wiec i okoliczne wsie do parafii albo gminy kościelnej Neu Fietz (rubryka „Kirchspiel (bezw. Kirchengemeinde)”). Almanach parafii Prus Zachodnich, wydany w 1913 roku przez sekretarza konsystorza O. Müllera z polecenia Konsystorza w Gdańsku, zalicza natomiast Neu Fietz do parafii w Skarszewach (s. 44: „Schöneck, K.-G.”, czyli gmina kościelna) jako miejscowość okręgu wikariackiego.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Berent, s. 40, poz. 58 (gmina wiejska) i s. 46, poz. 156 (obszar dworski); Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Berent, s. 3, 5 i 7, poz. 18, 63, 92, 114 i 116, rubryka „Kirchspiel”; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 września 1921 roku), powiat kościerski, s. 32, poz. 58; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. XIII, hasło Wietc 2. i 3.; Visitationes archidiaconatus Pomeraniae — wizytacje z polecenia biskupa Hieronima Rozrażewskiego, 1582–1583, s. 35; wykaz diecezji ewangelickich Prus Zachodnich do 1918 roku (Familienforschung in Westpreußen); Cmentarze — Parafia świętego Michała Archanioła w Skarszewach; karta cmentarza w Nowym Wiecu, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gdańsk 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 57 (s. 3), nr 61 (s. 4), nr 1231 (s. 96–97); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 8, pozycja 67; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44 i objaśnienia skrótów przed częścią pierwszą; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 2, s. 616; t. 3, s. 689.