Nowy Wiec — miejsce nabożeństw ewangelickich

Nowy Wiec, po niemiecku Neu Fietz, leży nad Bukownicą w dawnym powiecie kościerskim. Urzędowy skorowidz gmin ze spisu powszechnego z 1 grudnia 1910 roku (Gemeindelexikon, Berlin 1912) wpisuje przy Nowym Wiecu i przy okolicznych wsiach, między innymi Starym Wiecu, Szatarpach i Wysinie, w rubryce „Kirchspiel (bezw. Kirchengemeinde)”, czyli parafii albo gminy kościelnej, dla wyznania ewangelickiego nazwę Neu Fietz (Kreis Berent, s. 3, 5 i 7). Wojewódzka ewidencja zabytków zna w tej wsi wyłącznie cmentarz ewangelicki (pozycja 214 arkusza gminy Skarszewy), oddalony około 1,2 kilometra na południowy zachód od centrum wsi, po północnej stronie drogi do Wysina. W rejestrze zabytków żadna budowla w Nowym Wiecu nie figuruje. W źródłach nie znaleziono wiadomości, czy nabożeństwa odprawiano w kościele, domu modlitwy czy sali nabożeństw.

W źródłach nie znaleziono położenia budynku, w którym odprawiano nabożeństwa. Na mapach topograficznych w skali 1:25 000 (arkusz 1876 Gr. Paglau) z 1900, 1925 i 1942 roku w Nowym Wiecu nie oznaczono kościoła; mapa z 1942 roku opisuje we wsi szkołę (Schule).

W 1772 roku największy udział w Nowym Wiecu, 20 włók z pustkowiem Rimanowiec, miał ławnik ziemski Wyczechowski. Przy Wyczechowskim było dziewięciu daników i dziesięciu komorników. W 1772 roku czterej pozostali współwłaściciele mieli razem pięć włók i żyli w nędzy, z wożenia drewna do Gdańska. W wykazie wasali z lat 1774–1775 Nowy Wiec był wsią drobnej szlachty: zapisano w niej pięciu współwłaścicieli — 67-letniego Jakuba Wyczechowskiego, trzech Wieckich: Wawrzyńca, Macieja i Andrzeja, oraz Wawrzyńca Łebińskiego. W tym wykazie syn Jakuba Wyczechowskiego, Jan, figuruje jako jezuita w Kaliszu, a w 1775 roku proboszcz w Kościelnej Jani.

Pruskie księgi hipoteczne wyliczają pięć działów, z których trzy należały do Wieckich, jeden do Rybińskich, a jeden — skupiony w latach 1738–1755 przez Jakuba Wyczechowskiego — przechodził od 1783 roku przez ręce Szydłowskich, Piwnickiego, Orłowskiego, von Parparta, von Pogwischa i von Mitzla, by od 1827 roku trafić do braci Bernharda i Roberta Schnee.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Neu Fietz 28 budynków mieszkalnych i 300 mieszkańców, w tym 89 ewangelików i 211 katolików. W 1869 roku miejscowość miała własny okręg szkolny. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zastał we wsi 119 mieszkańców, w tym dwunastu ewangelików, a w obszarze dworskim 148 mieszkańców, z czego 67 ewangelików. W 1885 roku ewangelicy należeli do parafii w Skarszewach.

Statystyka kościołów ewangelickich Agathona Harnocha, wydana w 1890 roku, parafii w Nowym Wiecu nie zna — w wykazie diecezji starogardzko-kościerskiej jej nie ma. Wieś występuje u Harnocha wśród miejscowości rozległej parafii w Skarszewach, w której liczono wówczas 6403 dusze i osiem cmentarzy ewangelickich. Wykaz diecezji Prus Zachodnich do 1918 roku z ich parafiami i gminami kościelnymi („Pfarr- und Kirchengemeinden”; Familienforschung in Westpreußen) wymienia Neufietz w tej diecezji.

Spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku wykazał w Nowym Wiecu 623 mieszkańców. W tym spisie wśród 253 osób podających język niemiecki było 215 ewangelików i 38 katolików. Pierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, naliczył tu 657 mieszkańców, w tym 180 ewangelików i 477 rzymskich katolików.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Skarszewy (Schöneck) i podaje tu 215 ewangelików. Nazwę Neu Fietz almanach opatruje gwiazdką, którą objaśnienia na początku tomu tłumaczą tak: „Die so bezeichneten Ortschaften usw. gehören einem Vikariatsbezirk an” — oznaczone nią miejscowości należą do okręgu wikariackiego. Według „Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch” w Nowym Wiecu działali od 1906 roku duchowni pomocniczy: dwóch ordynowano w Gdańsku 30 października 1906 roku (t. 3, s. 689 i 974), kolejnych w 1907 i 1912 roku (t. 6, s. 1688; t. 1, s. 81), a ostatni z wymienionych został ordynowany 4 października 1919 roku (t. 2, s. 616).

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Skorowidz gmin opracowany przez Królewski Pruski Krajowy Urząd Statystyczny (Königlich Preußisches Statistisches Landesamt) na podstawie spisu z 1910 roku (Berlin 1912) przypisuje Nowy Wiec i okoliczne wsie do parafii albo gminy kościelnej Neu Fietz (rubryka „Kirchspiel (bezw. Kirchengemeinde)”). Almanach parafii Prus Zachodnich, wydany w 1913 roku przez sekretarza konsystorza O. Müllera z polecenia Konsystorza w Gdańsku, wymienia natomiast Neu Fietz w parafii Skarszewy (s. 44: „Schöneck, K.-G.”, czyli gmina kościelna) z gwiazdką, która według objaśnień almanachu oznacza miejscowości należące do okręgu wikariackiego („Vikariatsbezirk”).

Źródła: wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Skarszewy, pozycja 214; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 458–460 (parafia Schöneck, diecezja Pr. Stargard-Berent); wykaz diecezji i parafii ewangelickich Prus Zachodnich do 1918 roku (Familienforschung in Westpreußen); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Berent, s. 40, poz. 58 (gmina wiejska) i s. 46, poz. 156 (obszar dworski); Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Berent, s. 3, 5 i 7, poz. 18, 63, 92, 114 i 116, rubryka „Kirchspiel”; mapy topograficzne 1:25 000 (Messtischblatt), arkusz 1876 Gr. Paglau: wydanie z 1900 roku (zdjęcie z 1898 roku), wydanie z uzupełnieniami z 1925 roku i wydanie tymczasowe („Vorläufige Ausgabe”) z ostatnimi uzupełnieniami z 1933 roku, datowane w katalogu Archiwum Map WIG na 1942 rok (skany: Archiwum Map WIG, maps.mapywig.org); Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Warszawa 1926 (spis z 30 września 1921 roku), powiat kościerski, s. 32, poz. 58; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 57 (s. 3), nr 61 (s. 4), nr 1231 (s. 96–97); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 8, pozycja 67; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 53, 127–128; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44 i objaśnienia skrótów przed częścią pierwszą; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 81; t. 2, s. 616; t. 3, s. 689 i 974; t. 6, s. 1688.