Nożynko — cmentarz ewangelicki

Nożynko (po niemiecku Klein Nossin, w starszym zapisie Nossinke, po polsku notowane też jako Nożynka) było do 1945 roku wsią i majątkiem rycerskim w powiecie słupskim, w rejencji koszalińskiej i prowincji Pomorze; sąd miało w Bytowie, a do powiatu bytowskiego trafiło po wojnie. Tutejszy cmentarz to cmentarz rodowy właścicieli majątku. Przy wjeździe do wsi stała kaplica grobowa, która około 1830 roku popadła w ruinę; mniej więcej trzynaście trumien — między innymi Georga Ernsta von Pircha i jego żony — przeniesiono wówczas do grobu rodzinnego na cmentarzu.

Cmentarz figuruje w ewidencji zabytków. Datowania cmentarza i jego dzisiejszego stanu nie znaleziono w źródłach.

W 1784 roku Nożynko liczyło 26 dymów i miało nauczyciela; należało do parafii w Nożynie (Groß-Nossin) w synodzie słupskim. Brüggemann przytacza tu łaciński list lenny księcia Kazimierza, wystawiony w Dobriku w dzień Świętego Grzegorza 1376 roku, w którym nazwy dóbr zapisano w dawnych formach: „Noßino, (Noßin) Chawarthi, (Gaffert) und Wuneszewo (Wundichow)”.

Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1376 roku. Słownik geograficzny opisuje dobra wraz z folwarkiem Malense jako majątek o powierzchni 728 hektarów i czystym dochodzie 2519 marek, z cegielnią, dwoma młynami i stawami zarybionymi karpiem i pstrągiem; pocztę i telegraf miało Nożynko w oddalonym o 2,3 kilometra Unichowie, a kolej w Bytowie, o szesnaście kilometrów. Właścicielami byli von Pirchowie, ród, który w ziemi lęborskiej i bytowskiej pojawia się w dokumentach od 1340 roku i uchodził za napływowy, przybyły z Czech; od 1787 roku majątek trzymali von der Marwitzowie.

W 1856 roku urodził się tu Johannes Georg Cornelius Adalbert von der Marwitz, późniejszy pruski generał kawalerii, zmarły w 1929 roku w Unichowie.

Od Reformacji, którą przyjęto tu w 1538 roku, do końca drugiej wojny światowej ludność była wyłącznie luterańska i należała do parafii ewangelickiej w Nożynie (Groß Nossin) — Ernst Müller wymienia Klein-Nossin w jej wykazie, który obok samego Nożyna liczy osiemnaście miejscowości. W synodzie słupskim parafia była do 1817 roku, potem w synodzie kołczygłowskim (Alt Kolziglow), a w 1871 roku przeszła do bytowskiego.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujął wieś w dwóch pozycjach: gmina wiejska liczyła 100 ewangelików, obszar dworski — 156, i w żadnym z nich nie było katolika. Własnego kościoła wieś nie miała. Działała tu szkoła, udokumentowana od 1736 roku — budynek z 1850 roku spłonął w 1903, nowy postawiono w 1906. Liczba mieszkańców wynosiła 279 w 1910 roku, 296 w 1933 i 245 w 1939; parafia w Nożynie liczyła 2760 wiernych w 1940 roku.

Wieś ewakuowano 7 marca 1945 roku i bez walk zajęła ją Armia Czerwona, a pałac spłonął w marcu. Od września 1945 roku napływali osadnicy polscy, w większości katolicy, wśród nich Kaszubi; ostatnich Niemców wysiedlono w lipcu 1947 roku.

Karl-Heinz Pagel podaje, że Armia Czerwona zajęła Klein Nossin 8 marca 1945 roku, zapewne bez walk. Około września 1945 roku przybyli Polacy, zajęli domy, a mieszkańców wysiedlono; 129 z nich odnaleziono później w RFN, 54 w NRD. Straty: 17 poległych, 11 zmarłych cywilów, 30 zaginionych. Ostatnim nauczycielem był Willi Grosch.

Karta cmentarza z 30 czerwca 2008 roku opisuje go słowami: „Teren zdewastowany, granice czytelne”. Cmentarz leżał na wysokim wzniesieniu w zachodniej części wsi, a wejście prowadziło schodami terenowymi od strony skrzyżowania; zachowały się wtedy fragment muru ogrodzeniowego, słupki bramne i trzy wolno stojące nagrobki, zaś najstarszy z nich pochodził z 1930 roku.

W 1879 roku Klein-Nossin, liczący 728 hektarów, z dwoma młynami wodnymi i cegielnią, należał do von der Marwitza, który mieszkał w Wundichow. Księgi adresowe podają, że w 1905 roku właścicielem był Adalbert von der Marwitz, kapitan, mieszkający w Unichowie, w 1911 roku Friedrich von der Marwitz, radca rejencyjny w stanie spoczynku, a w 1928 roku Karl von der Marwitz; majątek liczył wtedy 814 hektarów, a folwark Malenz i młyn były wydzierżawione.

Źródła: wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, hasło Groß-Nossin, s. 72–75; Reinhold Cramer, „Geschichte der Lande Lauenburg und Bütow”, t. 1, Königsberg 1858; Gemeindelexikon für die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp; Jan Wild, „Informator Parafialny” nr 4/2025; A. Świetlicka, E. Wisławska, Słownik historyczny miast i wsi województwa słupskiego. Przewodnik bibliograficzny, Słupsk 1998, hasło Kołczygłowy, s. 99; K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, hasło Klein Nossin; karta cmentarza w Nożynku, oprac. M. Palacz, 2008 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 989–990; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, „General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche”, z. 2: „Die Provinz Pommern”, Berlin 1879, s. 186–187; „Pommersches Güter-Adressbuch”, wyd. 2, Stettin 1905, s. 172–173; „Güter-Adressbuch für die Provinz Pommern”, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 186–187; „Parey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche”, t. „Pommern”, 1928, s. 330.