Nożyno — cmentarz ewangelicki

Nożyno (po niemiecku Groß Nossin), przed 1945 rokiem w powiecie słupskim (Kreis Stolp), dziś w powiecie bytowskim, było siedzibą parafii ewangelickiej, a cmentarz służył tej społeczności do 1945 roku. Po wojnie, gdy kościół przeszedł w 1946 roku w ręce katolików, cmentarz popadł w zaniedbanie — do dziś przetrwały starodrzew i ślady mogił.

Tutejszy kościół wzmiankowano w wizytacjach ewangelickich z 1539 i 1590 roku. W 1638 roku, w zapusty, świątynia spłonęła wraz ze wszystkimi budynkami plebańskimi, a odbudowa ciągnęła się latami: w 1644 roku stanęła drewniana konstrukcja kościoła, która jeszcze przez kilka lat nie miała dachu ani ścian. W 1724 roku trzeba było na nowo postawić wieżę, a w 1774 roku cały kościół — pod nadzorem i według projektu patrona i prowizora, Johanna Wilhelma von Puttkamera, dziedzica na Nożynie. Obecny kościół — neogotycki — wzniesiono w 1902 roku. Kolatorem był każdorazowy właściciel dóbr nożyńskich. Przynależność synodalna zmieniała się dwukrotnie: do 1817 roku parafia należała do synodu słupskiego, potem do synodu kołczygłowskiego (Alt Kolziglow), a w 1871 roku przeniesiono ją do synodu bytowskiego.

Ernst Müller wylicza w zborze dziewiętnaście miejscowości, od obu Nożyn po Czarną Dąbrówkę, Zawiaty i Żeromino; w 1932 roku zbór liczył 2776 wiernych.

Patroni powołali 7 maja 1643 roku na probostwo ewangelickie w Nożynie Thomasa Schwichtenberga, księdza katolickiego zwolnionego z Niezabyszewa, który przeszedł na służbę ewangelicką; pozostał tu do 1651 roku.

W 1784 roku Nożyno liczyło 38 dymów; mieszkali tu pastor i zakrystian, był dom wdowy po pastorze i kolon pastora. Kościół był macierzysty w synodzie słupskim; należały do niego Nożynko, Kleszczyniec, Czarna Dąbrówka, Jerzkowice, Podkomorzyce, Zawiaty, Gloddow i Schottofske.

Według Müllera 31 marca 1832 roku ogień z plebanii strawił wszystkie budynki parafialne i kościół. W pożarze przepadły akta i księgi kościelne, a strata proboszcza wyniosła 2798 talarów i 26 groszy. W zachowanych odpisach okładka nosi napis „Die Kirchenbücher bis 1831 sind verbrannt”, a wpisy zaczynają się w 1832 roku. Zachowane księgi metrykalne parafii Groß Nossin przechowuje Archiwum Państwowe w Szczecinie; są wśród nich odpisy z lat 1832–1870, sporządzane dla sądu w Bytowie, a genealodzy opracowali z nich indeks ślubów z lat 1832–1837, 1840 i 1842–1850.

Tetzner zapisał, że Nożyno cieszyło się kaszubskimi kazaniami dłużej niż sąsiednie parafie, ale jak długo — nie wiadomo, i że gdy spłonęły księgi kościelne, parafia była całkiem niemiecka. W zestawieniu parafii w tej samej książce Tetzner podaje dla Nożyna wygaśnięcie kaszubskiego języka kościelnego około 1795 roku. Jan Wild w cyklu „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie” pisze, że do 1860 roku ewangeliccy Kaszubi zamieszkujący parafię używali w liturgii dwóch języków: niemieckiego i polskiego. Mowa u niego o całej parafii, obejmującej także Czarną Dąbrówkę, nie wyłącznie o Nożynie.

Słownik geograficzny opisuje Nożyno jako dobra rycerskie i wieś ze stacją pocztową i telegrafem, siedemnaście kilometrów od kolei w Bytowie. Dobra obejmowały razem 1930 hektarów — 779 roli ornej i ogrodów, 36 łąk, 67 pastwisk, 945 boru i 103 wody — a pracowały w nich cegielnia, gorzelnia, huta szkła i piec wapienny; tutejszy okręg urzędu stanu cywilnego liczył w 1880 roku 1501 dusz. Piętnaście lat później spis powszechny ujął wieś w dwóch pozycjach: gmina wiejska miała 125 ewangelików, jednego katolika i dwoje Żydów, obszar dworski 318 ewangelików i ani jednego katolika.

Obsadę parafii w latach dwudziestych podaje dziennik urzędowy konsystorza: posada patronatu prywatnego zwolniła się po przeniesieniu dotychczasowego proboszcza, a z dniem 16 listopada 1925 roku objął ją pastor Friedrich Adloff, przybyły z Wredenhagen w Meklemburgii-Schwerin. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje, że urząd pastora był wtedy nieobsadzony.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Jan Wild podaje rok 1860, a według raportu pastora Lorka z 1821 roku, przytoczonego przez superintendenta Bartholdy’ego, duchownych znających polski wymagano w Nożynie czterdzieści, pięćdziesiąt lat wcześniej. Według Müllera księgi kościelne spłonęły wraz z kościołem 31 marca 1832 roku, a Franz Tetzner podawał dla spalenia ksiąg rok 1837.

Źródła: „Kirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern”, rocznik 1925; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, hasło Groß-Nossin, s. 72–75; Franz Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899; Gemeindelexikon für die Provinz Pommern, spis powszechny z 2 XII 1895, Kreis Stolp; J. Siebke, „Die Gegenreformation im Lande Bütow”, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (⚠ warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wykładnia „niemiecki = ewangelicki” to program z 1939 roku); Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie: Czarna Dąbrówka, Nożyno i Fundacja von Lettowa”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, nr 6–8 (247–249)/2023, s. 11–12; A. Świetlicka, E. Wisławska, Słownik historyczny miast i wsi województwa słupskiego. Przewodnik bibliograficzny, Słupsk 1998, hasło Kołczygłowy, s. 99; U. Kerntopf, serwis pom-wpru.kerntopf.com, strona parafii ewangelickiej Groß Nossin (wykaz ksiąg i indeks ślubów); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 989; Archiwum Państwowe w Szczecinie, zesp. 65/147/0 (Sąd Obwodowy w Bytowie), duplikaty ksiąg metrykalnych, sygn. 6025, 6027, 5888, 9283; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 39.