Nożyno — kościół ewangelicki (Groß Nossin)

Nożyno, po niemiecku Groß Nossin, było wsią kościelną i majątkiem rycerskim rodziny von Puttkamer. Przed 1945 rokiem należało do powiatu słupskiego w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze, z sądem obwodowym w Bytowie; dziś leży w powiecie bytowskim. Obecny kościół — murowany, neogotycki — wzniesiono w 1902 roku. Po 1945 roku przejęli go katolicy; dziś jest to kościół parafii pod wezwaniem świętego Antoniego Padewskiego, erygowanej w 1981 roku w diecezji pelplińskiej, a miejscowi ewangelicy należą do parafii Świętego Krzyża w Słupsku.

Kościół w Nożynie notują wizytacje kościelne z 1539 i 1590 roku. Prawo patronatu miał każdorazowy właściciel dóbr nożyńskich — w 1790 roku duchownego powołali tu wspólnie Johann Wilhelm von Puttkamer i kapitan Michael Stanislaus von Zeromski na Żerominie. Ogień wracał tu uparcie. W 1638 roku, w zapusty, kościół spłonął razem ze wszystkimi budynkami plebańskimi; odbudowa się przeciągnęła i przez pewien czas nabożeństwa odprawiano, a sakramentów udzielano w innym domu. 7 maja 1643 roku patroni powołali na probostwo Thomasa Schwichtenberga, duchownego katolickiego zwolnionego z Niezabyszewa w inspekcji bytowskiej. Formalnie go nie wprowadzono, bo kościół nie był jeszcze odbudowany; mieszkał w Bytowie i w soboty przychodził pieszo albo przyjeżdżał wozem zaprzężonym w woły, by w niedzielę odprawić w Nożynie nabożeństwo.

W 1724 roku postawiono na nowo wieżę, a w 1774 roku nowy kościół, według projektu patrona Johanna Wilhelma von Puttkamera.

Wykaz tutejszych duchownych w księdze Ernsta Müllera z 1912 roku otwiera Michael Quandt w latach 1558–1560, a zamyka Gustav Hermann Adloff, proboszcz od 1889 roku, zmarły 2 lipca 1911 roku w Berlinie. Przyjście Adloffa poprzedziło ogłoszenie patrona Elerta z 18 kwietnia 1889 roku: posada z urzędowo ustalonym dochodem 2440 marek i wolnym mieszkaniem miała być obsadzona od 1 października, a kandydat miał w miarę możności już od 1 lipca przejąć wikariat. Po śmierci Adloffa patron Paul Elert senior ogłosił 21 sierpnia 1911 roku wakat z pensją zasadniczą 2400 marek i wolnym mieszkaniem, do obsadzenia od 1 marca 1912 roku, zastrzegając, że przyjmie tylko kandydatów „kierunku pozytywnego”, czyli przeciwnego teologii liberalnej. Pastorem był tu potem Julius Albert Fürer, poświadczony w Nożynie w styczniu 1914 roku; zmarł nagle na atak serca w sierpniu 1919 roku (nekrolog datowano 14 sierpnia).

Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku w Nożynie, po niemiecku Groß Nossin, pastorami byli między innymi: Jakob Krampe (ordynowany w 1566 roku przez Jakuba Hogensee), Paul Starost (ordynowany w 1605 roku), Peter Ehler (1612–1642), Christoph Vizichius (1700–1705), Martin Christian Messerschmidt (1790–1804; rok końcowy Müller opatruje znakiem zapytania) i August Theodor Kummer (1805–1808). Byli wśród nich ludzie z okolicy i przybysze — Christian Dreisow, syn pastora z Budowa, prowadził parafię od 1706 do 1753 roku i zmarł jako senior synodu 16 października 1758 roku; Hermann Dröse, urodzony 25 czerwca 1820 roku w Toruniu, objął urząd w 1853 roku i ożenił się z Johanną Seefisch, córką swojego poprzednika. Do parafii w Nożynie należały według Müllera między innymi wsie Klein Nossin, Kartkow, Czarna Dąbrówka (po niemiecku Schwarz Damerkow), Zeromin, Luisenhof i Charlottenhof.

W 1784 roku Nożyno liczyło 38 dymów; mieszkali tu pastor i zakrystian, był dom wdowy po pastorze i kolon pastora. Kościół był macierzysty w synodzie słupskim; należały do niego Nożynko, Kleszczyniec, Czarna Dąbrówka, Jerzkowice, Podkomorzyce, Zawiaty, Gloddow i Schottofske. Nożyński proboszcz Alexius zapisał się także w dziejach parafii sąsiedniej: w 1788 roku wygłosił w Mikorowie mowę przy wprowadzeniu tamtejszego pastora, a obok niej jeszcze jedną, polską, dla części słuchaczy. Franz Tetzner przytacza to zdarzenie jako dowód, jak niewielu Kaszubów tam wtedy zostało, i dodaje, że było to, jak się zdaje, ostatnie polskie kazanie w Mikorowie.

Franz Tetzner w zestawieniu parafii podaje, że w samym Nożynie kaszubski jako język kościelny wygasł około 1795 roku, choć w opisie parafii zastrzega, że Nożyno korzystało z kazań kaszubskich dłużej niż sąsiedzi, a jak długo — nie wiadomo. Jak długo trwała kaszubszczyzna w kościołach okolicy, pokazuje raport pastora Lorka z Cecenowa z 1821 roku, przytoczony przez superintendenta Walthera Bartholdy’ego: kazania co niedzielę po niemiecku i po kaszubsku odbywały się wtedy już tylko w Cecenowie i w Główczycach, a w Rowach, Gardnie, Smołdzinie i Stowięcinie żyło jeszcze po pięćdziesiąt do stu osób mówiących wyłącznie po kaszubsku. Czterdzieści, pięćdziesiąt lat wcześniej duchownych znających polski wymagano jeszcze we Wrześciu, Damnie, Skórowie, Łupawie, Mikorowie, Nożynie, Dobieszewie i Budowie.

31 marca 1832 roku ogień, który wybuchł na plebanii, strawił wszystkie budynki parafialne i kościół, a z nimi akta i księgi kościelne; stratę proboszcza oszacowano na 2798 talarów i 26 groszy. Proboszczem był wtedy Johann Friedrich Seefisch, urodzony 28 stycznia 1770 roku pod Halle, który prowadził parafię od 1809 roku. Po pożarze z 1832 roku miejsce spalonej świątyni zajął kościół szachulcowy z wieżyczką dachową. Starego wyposażenia kościół nie miał; Pagel wymienia mosiężną misę chrzcielną podarowaną w 1836 roku, z gwiazdą pośrodku i ornamentem na krawędzi, oraz dzwony z berlińskiej odlewni żeliwa, ozdobione orłem pruskim i opatrzone napisami „K.E. Berlin 1835” i „K. Eisengießerei Berlin 1834”.

Parafia należała do synodu słupskiego do 1817 roku, potem do synodu kołczygłowskiego (Alt Kolziglow), a w 1871 roku przeszła do synodu bytowskiego w Kościele Unii Staropruskiej, choć administracyjnie wieś pozostała w powiecie słupskim. Stało się to jednym aktem: 14 lutego 1871 roku konsystorz rozwiązał synod kołczygłowski i rozdzielił jego jedenaście parafii między cztery synody naraz. Cetyń, Kołczygłowy, Budowo i Nożyno przeszły do Bytowa; Kwakowo, Wieszyno i Dębnica Kaszubska do synodu miejskiego Słupska; Mikorowo, Dobieszewo i Łupawa do synodu staromiejskiego Słupska; Wałdowo do Miastka.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich notuje dla tutejszego okręgu urzędu stanu cywilnego w 1880 roku 1501 dusz, bez rozbicia wyznaniowego. W wykazie sprzed pierwszej wojny światowej parafia obejmowała blisko dwadzieścia osad, a w 1940 roku liczyła 2760 wiernych. Obsadę parafii w latach dwudziestych podaje urzędowy organ konsystorza: posada, patronatu prywatnego, została opróżniona przez przeniesienie dotychczasowego proboszcza, a z dniem 16 listopada 1925 roku objął ją pastor Friedrich Adloff, przybyły z Wredenhagen w Meklemburgii-Schwerin.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 2776 dusz; patronem był właściciel majątku von Elert z Nożyna, a urząd pastora był wtedy nieobsadzony. Nową plebanię wzniesiono w 1934 roku kosztem 27 000 marek Rzeszy. Od 1936 roku parafię tworzyły dwie gminy kościelne, Nożyno i Czarna Dąbrówka; Karl-Heinz Pagel wymienia wtedy, poza samym Nożynem, pięć przynależnych miejscowości: gminę kościelną Czarna Dąbrówka, Jerzkowice, Nożynko, Kleszczyniec i Podkomorzyce.

Zachowane księgi metrykalne parafii przechowuje Archiwum Państwowe w Szczecinie; są wśród nich odpisy z lat 1832–1870, sporządzane dla sądu w Bytowie. Genealodzy opracowali z nich indeks ślubów z lat 1832–1837, 1840 i 1842–1850.

Strona diecezji pelplińskiej podaje, że parafię pod wezwaniem świętego Antoniego Padewskiego w Nożynie erygowano 24 czerwca 1981 roku dekretem biskupa Ignacego Jeża, ówczesnego ordynariusza diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej. Parafia świętego Antoniego w Nożynie powstała z dotychczasowej wikarii parafii Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski w Budowie.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Franz Tetzner podaje, że księgi kościelne spłonęły w 1837 roku; na okładce zachowanych odpisów zapisano: „Die Kirchenbücher bis 1831 sind verbrannt”, czyli że spłonęły księgi do 1831 roku, a same odpisy zaczynają się od 1832 roku. Zestawienie ksiąg kościelnych Pomorza Tylnego, ogłoszone w 1938 roku przez A. von Livoniusa, podaje zaś, że zapisy chrztów zaczynały się w 1811 roku, a ślubów i zgonów — w 1832. Dr Paetow w wykładzie ogłoszonym w „Ostpommersche Heimat” w 1932 roku pisze, że związek synodalny kołczygłowski utworzono w 1810 roku, a rozwiązano w 1870 roku (w opisie wyżej: od 1817 roku, rozwiązany aktem z 14 lutego 1871 roku).

Źródła: E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 72–75, 574; „Kirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern”, rocznik 1925; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, Teil II: Regierungsbezirk Köslin, Stettin 1912; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943; J. Siebke, „Die Gegenreformation im Lande Bütow”, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (⚠ warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wykładnia „niemiecki = ewangelicki” to program z 1939 roku); W. Bartholdy, „O Stolpa, du bist ehrenreich…”. Kulturgeschichtliche Beiträge zur Kirchen- und Stadtgeschichte von Stolp, Stolp 1910; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie: Czarna Dąbrówka, Nożyno i Fundacja von Lettowa”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, nr 6–8 (247–249)/2023, s. 11; A. Świetlicka, E. Wisławska, „Słownik historyczny miast i wsi województwa słupskiego. Przewodnik bibliograficzny”, Słupsk 1998, hasło Nożyno, s. 154; wykaz parafii na stronie diecezji pelplińskiej (odczyt 13 października 2026 roku); K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, hasło Groß Nossin, s. 533–538; U. Kerntopf, serwis pom-wpru.kerntopf.com, strona parafii ewangelickiej Groß Nossin (wykaz ksiąg i indeks ślubów); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 989; „Koszalińsko-Kołobrzeskie Wiadomości Diecezjalne”, 1981, nr 7; Archiwum Państwowe w Szczecinie, zesp. 65/147/0 (Sąd Obwodowy w Bytowie), duplikaty ksiąg metrykalnych, sygn. 6025, 6027, 5888, 9283; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 39; „Der Reichsbote” (Berlin), 21 kwietnia 1889 roku, s. 8 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 31 sierpnia 1911 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 15 stycznia 1914 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 17 sierpnia 1919 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Nożyno”, niemiecka Wikipedia, https://de.wikipedia.org/wiki/Nożyno (odczyt 7 listopada 2026 roku); A. von Livonius, „Hinterpommersche Kirchenbücher und andere Quellen der Sippenforschung”, „Ostpommersche Heimat” 1938, nr 3; dr Paetow, „Geschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt”, „Ostpommersche Heimat” 1932, nr 17–19.