Obrzynowo — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Obrzynowie, po niemiecku Riesenkirch, założono na początku XX wieku w polu, około 300 metrów na wschód od wsi. Zachował się jako relikt. W arkuszu ewidencji konserwatorskiej gminy Prabuty obiekt figuruje pod pozycją 93 z określeniem „cmentarz ewangelicki”, bez numeru działki, opisu miejsca i daty. Wskazanie miejsca oraz zapis o nieużytku pochodzą z portalu poświęconego dziejom Kwidzyna.

Wieś była siedzibą parafii ewangelickiej — Agathon Harnoch wykazuje ją w 1890 roku jako „Rießenkirch und Rießenwalde”, wspólną dla dwóch miejscowości, w diecezji suskiej, i liczy w niej 1817 dusz. Tutejszy kościół stał przed Reformacją, na co wskazuje zachowana w nim kropielnica. Był murowany, gotycki, pod patronatem królewskim, z wieżą, którą Harnoch opisuje jako drewnianą i stojącą od 1737 roku, z dwoma dzwonami, wnętrzem odnowionym w 1867 roku, organami o ośmiu głosach i aniołem chrzcielnym. Bernhard Schmid uściśla, że od 1737 roku (datę podaje napis na chorągiewce) na masywnym dolnym członie wieży wysokości około 7 metrów, o murach grubości 3 metrów, stoi tylko szachulcowa nadbudowa na dzwony ze spiczastym hełmem.

Rejestr zabytków datuje dzisiejszy kościół parafialny pod wezwaniem Matki Boskiej Anielskiej na drugą połowę XVI wieku, przekształcenia opisuje zapisem „XVII/XIX” i wymienia go pod numerem A-24 od 11 sierpnia 1950 roku.

Według Bernharda Schmida, autora inwentarza zabytków powiatu suskiego z 1906 roku, w 1249 roku Pomezanie zobowiązali się zbudować kościół w Resii, a w 1286 roku wzmiankowano plebana Johannesa von Resya; Schmid przypuszczał, że chodzi o dzisiejsze Obrzynowo i że pierwszy kościół z 1249 roku był tylko budowlą drewnianą. Wykaz szkód z 1414 roku notuje: „Item Resinkirche vna ecclesia bona cum lapidibus constructa cum pertinentiis est exusta” — dobry, murowany kościół spłonął wraz z przynależnościami.

W 1573 roku stał bez dachu i groził zawaleniem, a naprawiono go w 1574 roku lub wkrótce potem; w 1762 roku dach kościoła i wieży znów wymagał naprawy. Kościół stoi na niewielkim wzniesieniu, wśród starych lip, i dawnym zwyczajem ma tylko jedno wejście, w zachodnim murze wieży. Z wyposażenia Schmid wymienia cynowy kielich z 1789 roku, cynową misę chrzcielną ufundowaną według napisu przez Davida Meyera w 1683 roku, dwa cynowe lichtarze ufundowane w 1733 roku przez Christiana Weisa i jego syna Petera oraz dwa mniejsze, podarowane w 1802 roku przez Ewę Runde. Z dwóch dzwonów jeden przelano w nowszych czasach; stary nosi napis „Vivos voco mortvos plango. A. Springer Pastor Riesenkirchensis 1801”, a według dalszego napisu dali go przelać u C. Herbsta małżonkowie Martin i A. Dorothea Diump z domu Zerwer.

W archiwum parafialnym zachowała się umowa z 27 kwietnia 1801 roku z ludwisarzem Christophem Herbstem z Elbląga: stary dzwon ważył 845 funtów, nowy po odlaniu 858, a całość kosztowała 122 talary i 21½ grosza. Plebanię zbudowano w 1766 roku.

Najwcześniej wymieniony jest Michael Czwereck, duchowny w Obrzynowie około 1542 roku; więcej o nim nie znaleziono w źródłach. Wspólnego duchownego obie świątynie miały do połowy lat siedemdziesiątych XVII wieku: ostatni z nich, Jacob Benefeldt, odszedł w 1675 roku na archiprezbitera do Kwidzyna. Według Aleksandra Klempa (1994, s. 210) w 1675 roku zbór w Obrzynowie pod Suszem objął Jan Vismar (Vismarus), wcześniej pastor w Dzierzgoniu i w Jasnej. W następnych latach każda z gmin macierzystych utrzymywała własnego pastora; w 1739 roku Johann Pormann objął obie naraz — ordynowany 21 stycznia w Saalfeld, wprowadzony w Obrzynowie w niedzielę Sexagesimae, a w Rießenwalde w czwartą niedzielę po Trójcy Świętej. Odtąd, jak stanowił układ, obie pozostawały kościołami macierzystymi, a duchownych powoływali na przemian król i patron pośredni, ponieważ Rießenwalde było patronatu szlacheckiego.

Prasa poświadcza kilku tutejszych pastorów z drugiej połowy XIX i początku XX wieku. W maju 1865 roku pastor Kalwa i jego żona zawiadomili w gazecie królewieckiej o nagłej śmierci najstarszej córki Gretchen, która nie miała jeszcze dziesięciu lat, a w październiku 1873 roku — o śmierci siedemnastoletniej córki Betty. W lipcu 1888 roku ta sama gazeta wymieniła wśród przyjezdnych „Frau Pfarrer Gonell nebst Familie von Riesenkirch bei Riesenberg” (tak w druku) — żonę pastora Gonella z rodziną. W lipcu 1909 roku pastor Haarland i diakonisa Luise Kettelhaut prosili w berlińskim „Reichsbote” o datki dla drobnego gospodarza z parafii, któremu piorun spalił wszystkie zabudowania i niemal cały dobytek; był ubezpieczony na 1900 marek, a postawienie najprostszych budynków miało kosztować 6000 marek. W listopadzie 1911 roku pastor Heinrich Haarland otrzymał Order Orła Czerwonego IV klasy.

Nabożeństwa odprawiano tu dawniej także po polsku, w czasach Harnocha po niemiecku, na przemian w obu kościołach. W roku sprawozdawczym parafia odnotowała 70 chrztów, 17 ślubów, 896 komunikantów i 39 pogrzebów, a jej księgi metrykalne sięgają 1671 roku dla Rießenwalde i 1680 dla Obrzynowa.

Wieś leżała w powiecie suskim, nie w kwidzyńskim. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył w niej 815 mieszkańców: 798 ewangelików, dwunastu katolików i pięcioro innych chrześcijan; katolicy należeli do parafii w Prabutach. Rießenwalde miało w tym samym spisie powszechnym 175 mieszkańców, w tym 168 ewangelików i siedmioro katolików.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów od 1680 roku dla Obrzynowa i od 1671 dla Rießenwalde, ślubów od 1731 i od 1747, zgonów od 1739 i od 1747 — w najstarszych partiach niekompletne, a księga ślubów Obrzynowa jest podarta — wykaz komunikantów od 1830 i od 1855 roku oraz księgi konfirmacji od 1879 roku. Jego zapis brzmi: „Tf für Riesenkirch 1680—1755 lückenhaft, 1755—; für Riesenwalde 1671—1772 lückenhaft, 1772— Tr für Riesenkirch 1731—59 lückenhaft, das Buch zerrissen, 1759—; für Riesenwalde 1747—75 lückenhaft, 1775— St für Riesenkirch 1739—59 lückenhaft, 1759—; für Riesenwalde 1747—75 lückenhaft, 1775—. K für Riesenkirch 1830—; für Riesenwalde 1855— Konf 1879—. Dupl. A.-G. Riesenburg für Riesenkirch Tf Tr St 1799—1874, für Riesenwalde Tf Tr St 1799—1874”.

W latach osiemdziesiątych XIX wieku Słownik geograficzny opisywał Riesenkirch jako wieś w Pomezanii, położoną nad południowym brzegiem jeziora Dzierzgoń. Najbliższa stacja pocztowa znajdowała się w Prabutach. Obszar wsi wynosił 1828 hektarów, z czego 250 przypadało na łąki, a 1426 na rolę. W 1868 roku liczono tu 231 budynków, 114 domów i 926 mieszkańców, w tym 918 ewangelików i 8 katolików; w 1885 roku domów było 120, a dymów 150. We wsi działała dwuklasowa szkoła ewangelicka z dwoma nauczycielami, do której uczęszczało 146 dzieci. Słownik odnotowuje też, że w 1809 roku na około 60 mieszkańców przypadało 15 polskich nazwisk.

Według urzędowego podręcznika rejencji kwidzyńskiej z 1868 roku ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii Schönwiese; miejscowość miała własny okręg szkolny.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według opisu kościoła jego istnienie przed Reformacją poświadcza zachowana kropielnica, a rejestr zabytków datuje dzisiejszy kościół na drugą połowę XVI wieku. Bernhard Schmid (1906, s. 195) przypisywał natomiast budowlę, sądząc po okaleczonym szczycie wschodnim z trzema szerokimi blendami, jeszcze końcowi XIII wieku, a wieżę uznawał za późniejszy, choć wciąż średniowieczny dodatek.

Według jednego zapisu Jacob Benefeldt odszedł do Kwidzyna w 1675 roku, a Rhesa w tekście ciągłym podaje jako granicę rok 1679.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 773 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 1035 dusz.

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau, Kreis Rosenberg, strona 86, pozycje 52 i 53; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 243–244; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Prabuty, poz. 93; Obrzynowo — Kwidzynopedia [kopia archiwalna 2024-05-26]; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. IX, hasło „Riesenkirch”; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 120–121; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 76; „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 12 maja 1865 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 15 października 1873 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Królewiec), 3 lipca 1888 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 23 lipca 1909 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Tageszeitung” (Berlin), 30 listopada 1911 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Bernhard Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Rosenberg” (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, z. 12), Gdańsk 1906, s. 194–196; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 210.