Odry — cmentarz ewangelicki

Odry — po niemiecku Odri — leżą w gminie Czersk, w powiecie chojnickim, nad Czarną Wodą, na samej granicy dawnych powiatów chojnickiego i starogardzkiego. W Odrach znajduje się stanowisko kręgów kamiennych: jedenaście trójek kamieni w linii prostej i dziewięć kręgów obok nich, w większości z menhirem pośrodku.

Dawni właściciele, Odrowscy, wznieśli tu obszerną kaplicę filialną kościoła w Wielu, pod wezwaniem Znalezienia i Podwyższenia Krzyża Świętego; proboszcz albo jego wikary przyjeżdżał z nabożeństwem około siedmiu razy w roku, a ponieważ na tutejszym cmentarzu chowano zmarłych, przybywał też na pogrzeby. Do kaplicy należały Odry, Wojtal, Wdzydze Tucholskie, Lelekowiec, Lipa, Zabrody, Pustki i Bąk.

W 1702 roku drewniana kaplica była w nędznym stanie, a w 1739 roku zbudował ją od nowa ówczesny dziedzic Mikołaj Pawłowski, sędzia ziemski człuchowski. Mikołaj Pawłowski był tym samym dziedzicem, dla którego wystawiono papieski indult na odprawianie Mszy w kaplicy w Mokrem. Nowa budowla stanęła znów z drewna, kryta dachówką, z czterema oknami i dwoma w zakrystii, trzema ołtarzami, trzynastoma ławkami i małym pozytywem na chórze. Dochodów nie miała żadnych i utrzymać się nie mogła. W źródłach nie znaleziono daty, kiedy zaniechano kaplicy.

Według urzędowego podręcznika rejencji kwidzyńskiej z 1868 roku ewangelicy należeli do parafii w Mokrem; katolicy — do parafii Wielle; dzieci należały do okręgu szkolnego Woithal. Słownik geograficzny naliczył tu w 1868 roku 358 mieszkańców — 199 ewangelików i 159 katolików; wybudowanie Miedzno Szlacheckie miało 45 mieszkańców, w tym 25 ewangelików. Słownik geograficzny umieszcza urząd stanu cywilnego właściwy dla wsi w Czersku.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zastał w Odrach 538 osób: 274 ewangelików i 264 katolików. Pierwszy powszechny spis ludności Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku wykazał 457 mieszkańców, w tym 142 wyznania ewangelickiego; narodowość polską podało 317 osób, niemiecką 140.

Zachował się tu zamknięty cmentarz ewangelicki — jeden z tych, które studium uwarunkowań gminy Czersk, uchwalone 20 grudnia 2022 roku, wylicza w pięciu miejscowościach gminy. Studium odnotowuje, że w Odrach, podobnie jak w Mokrem, cmentarz przylega do czynnego cmentarza rzymskokatolickiego i pozostaje pod opieką miejscowej parafii. W źródłach nie znaleziono daty założenia cmentarza ewangelickiego w Odrach; w wykazie zabytków gminy Czersk obiekt nie figuruje. Rejestr zabytków wymienia w samych Odrach kościół parafialny pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, wzniesiony w latach 1925–1932, razem z cmentarzem kościelnym. W rejestrze zabytków kościół i cmentarz kościelny wpisano 10 grudnia 2008 roku pod numerem A-1839.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Mokre (Mockrau) i podaje tu 208 ewangelików.

Źródła: „Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Czersk”, uchwała nr LII/599/22 Rady Miejskiej w Czersku z 20 grudnia 2022 roku; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. VII, hasło „Odry” (1.); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau, powiat Konitz, poz. 57; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 września 1921 roku); Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 317; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 44–45; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 59.