Olszanica — cmentarz ewangelicko-mennonicki

W ewidencji konserwatorskiej cmentarz w Olszanicy, dawnym Ellerwalde, opisano jednym wierszem. Z nagrobków wymieniono jedną stelę. Daty założenia, powierzchni ani numeru działki dokumentacja nie podaje, a urzędowy rejestr zabytków tego cmentarza nie obejmuje. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Sadlinki na lata 2024–2027 podaje, że cmentarz gęsto porastają samosiejki (lilaki i klony) i że zachowała się na nim jedna stela Davida Jacoba Wernera z datą śmierci 1862; być może nagrobków jest więcej, ale gęste zakrzaczenie nie pozwala tego sprawdzić.

Sama wieś leży w gminie Sadlinki, w powiecie kwidzyńskim, na nizinie ciągnącej się wzdłuż Wisły — Żuławach Kwidzyńskich, po niemiecku Marienwerdersche Niederung. Ellerwalde miało własny urząd stanu cywilnego i własny obwód urzędowy, obejmujący także Rozpędziny, oba Paradyże i Kampangen. W wojewódzkiej ewidencji zabytków ujęto układ ruralistyczny wsi, dawną szkołę z częścią mieszkalną, kilkanaście domów i stodół oraz 22 suszarnie tytoniu.

Według Ericha Wernickego (1912) mieszkańcy wsi Orligk, później zwanej Ellerwalde, otrzymali w 1586 roku od księcia Albrechta Fryderyka nadanie na prawie chełmińskim na 54 włóki na 26 lat, liczone od 1575 roku; stąd Wernicke wnioskuje, że wieś urządzono na nowo w 1575 roku. Pisze też, że dawna droga wiejska to dzisiejsza szosa, przy której w 1912 roku leżały domy szarwarkowe i cmentarz.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Ellerwalde jako wieś. Notował tu 68 domów mieszkalnych i 667 mieszkańców, w tym 647 ewangelików i 5 katolików. W tym samym podręczniku zapisano, że miejscowość miała własny okręg szkolny.

Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył we wsi 73 budynki mieszkalne, 99 gospodarstw domowych i 529 mieszkańców — 262 mężczyzn i 267 kobiet. Ewangelików było 515, katolików 6, Żydów 3. Wieś należała do parafii ewangelickiej i katolickiej w Kwidzynie. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wieś obejmowała 890,8 hektara, miała 79 domów mieszkalnych i 545 mieszkańców.

W rubryce innych wyznań chrześcijańskich podręcznik z 1868 roku zapisał 15 osób, a spis z 1885 roku — 5 mieszkańców. Ewidencja konserwatorska nazywa cmentarz ewangelicko-mennonickim; własnego zboru mennonici we wsi nie mieli.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Kwidzyn (Marienwerder) i podaje tu 531 ewangelików.

Źródła: Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Sadlinki, pozycja 189 oraz pozycje 149–190 (Olszanica), stan z 29 sierpnia 2026 roku; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885, Berlin 1887 — powiat Marienwerder, gmina wiejska Ellerwalde, strony 74–75, pozycja 17; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Marienwerder, gminy wiejskie, pozycja 15; Meyers Orts- und Verkehrslexikon des Deutschen Reichs, tom I, strona 428, hasło „Ellerwalde”; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 100–101; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Sadlinki na lata 2024–2027, uchwała nr IV/28/2024 z 13 sierpnia 2024 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2024, poz. 3746, s. 49; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69; E. Wernicke, „Bauernhäuser der Marienwerderer Niederung und die Geschichte ihrer Bewohner”, „Zeitschrift des historischen Vereins für den Regierungsbezirk Marienwerder”, z. 50, Marienwerder 1912, s. 20, 22.