Olszanka — cmentarz ewangelicki

Olszanka, po kaszubsku Olszônkô, po niemiecku Ellerbruch, leży na południowym skraju Wyżyny Gdańskiej, w gminie Przywidz. Własnego kościoła ani kaplicy wieś nie miała; cmentarz ewangelicki jest ujęty w wojewódzkiej ewidencji zabytków pod pozycją 102. Do rejestru zabytków województwa pomorskiego cmentarz nie jest wpisany: wykaz Narodowego Instytutu Dziedzictwa według stanu na 30 czerwca 2026 roku wymienia z gminy Przywidz jedynie kościół w Przywidzu.

Olszanka należy do osad, które w XVII i XVIII wieku wyrosły w lasach starostw skarszewskiego i kościerskiego z bud węglarzy, wapienników i potażników, smolarzy oraz warzelników ługu mydlanego. John Muhl zalicza wieś do dwunastu takich osad hutniczych Wyżyny Gdańskiej i wywodzi jej nazwę od olszowego bagna (Erlenbruch). W 1772 roku była wsią urzędu domenalnego w Skarszewach, dawnego starostwa: sześć włók chełmińskich ziemi i sześć i pół włóki zarośli, gleba bardzo słaba; sześciu gburów płaciło 123,30 talara czynszu domenalnego i 12 talarów kontrybucji, a mieszkający tu komornicy — 6,60 talara pogłównego. Dawnych kontraktów nie okazano, bo ich nie było. Słownik geograficzny podaje, że przy zajęciu pruskim w 1772 roku wszyscy tutejsi osadnicy — sześciu gburów i siedmiu zagrodników — byli ewangelikami, a wieś liczy na siedem gburstw, jedenaście zagród i 724,56 morgi.

Uwłaszczenie przyszło 29 czerwca 1819 roku: siedmiu gospodarzy — Andreas, Michel, Erdmann i Johann Siegowie, Johann Kindel oraz spadkobiercy Daniela Klatta i Adama Knorra — otrzymało pełną i nieograniczoną własność gospodarstw o powierzchni od 1,15 do 2,7 włóki pruskiej.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Ellerbruch jako wieś chłopską z siedmioma gospodarstwami chłopskimi i 11 zagrodami chałupniczymi. Notował tu 19 budynków mieszkalnych i 164 mieszkańców, wszystkich wyznania ewangelickiego. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał 204 mieszkańców w 29 domach i 36 gospodarstwach domowych. W tym spisie wszyscy mieszkańcy byli ewangelikami.

Spis z 1 grudnia 1910 roku naliczył na 185 hektarach 239 mieszkańców: 232 ewangelików i siedmiu katolików. W tym spisie niemiecki jako język ojczysty podali wszyscy.

Słownik geograficzny i spis z 1885 roku przypisują wieś — i ewangelików, i katolików — parafiom w Skarszewach (Schöneck). W spisie z 1910 roku ewangelicy należą do parafii w Nowym Wiecu (Neu Fietz), katolicy — do Skarszew.

Do 1920 roku Olszanka należała administracyjnie do powiatu kościerskiego (Kreis Berent) w Prusach Zachodnich, w rejencji gdańskiej; urząd stanu cywilnego i obwód urzędowy miała w Wielkim Bukowcu (Groß Paglau), a sądowo podlegała Skarszewom. Przy tworzeniu Wolnego Miasta Gdańska w 1920 roku — wraz z pozostałymi osadami hutniczymi dawnych powiatów kartuskiego i kościerskiego — została przyłączona do jego terytorium i do powiatu Danziger Höhe. W latach 1939–1945 wieś znalazła się w okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreußen).

Po 1945 roku ludność niemiecką wysiedlono, a cmentarz opuszczono.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Berent, s. 38–39, poz. 18; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Berent, poz. 18; John Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”, Quellen und Darstellungen zur Geschichte Westpreußens, zeszyt 21, Gdańsk, s. 183–186; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; wojewódzka ewidencja zabytków, powiat gdański, gmina Przywidz, poz. 102; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 7–8, pozycja 59.