Olszanowo — wiejski cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Olszanowie (Elsenau, dawniej Elßenow), we wsi wzmiankowanej po raz pierwszy w 1376 roku. W Olszanowie były dwa cmentarze: ewidencja cmentarzy ma dla wsi dwie osobne karty, obie z 30 września 1992 roku — jedną dla cmentarza przykościelnego, założonego w połowie XIX wieku, drugą dla cmentarza ewangelickiego wsi, bez wzmianki o sąsiedztwie świątyni.

Działała tu samodzielna parafia ewangelicka z własnym kościołem i księgami metrykalnymi. Kościół nie od początku był ewangelicki, stał się nim po Reformacji: hasło Słownika mówi, że „oddawna istniał kościół katolicki”, a mieszkańcy „wcześnie przeszli na reformacyą”; to samo pisze ksiądz Jakub Fankidejski. Elsenau wylicza ksiądz Panske wśród siedemnastu dóbr szlacheckich starostwa człuchowskiego, na których za rządów Latalskich zakładano zbory „na świeżym korzeniu”. Istniejącą do dziś świątynię szachulcową wzniesiono przed 1688 rokiem, a inwentarz zabytków prowincji zachodniopruskiej z 1887 roku odnotowuje jej odnowienie w 1680 roku i umieszcza ją wśród dwudziestu jeden kościołów ewangelickich powiatu. Harnoch opisuje ją krótko: mały budynek szachulcowy, wieża z drewna, wnętrze wysokości izby, organów brak.

Wieża stoi po stronie zachodniej, wbudowana w nawę, oszalowana deskami, z barokowym baniastym hełmem z latarnią. Zachowały się rokokowy ołtarz z XVIII wieku, barokowa ambona z XVII–XVIII wieku i dzwon z 1781 roku. Kościół pozostawał ewangelicki do 1947 roku, gdy przejęli go katolicy jako filialny pod wezwaniem świętego Franciszka z Asyżu; do rejestru zabytków wpisano go wraz z otoczeniem decyzją z 5 kwietnia 1960 roku pod numerem A-175.

Agathon Harnoch wylicza dla parafii olszanowskiej dwadzieścia siedem miejscowości, 4537 dusz i trzynaście cmentarzy ewangelickich, a samą parafię opisuje jako zespół pięciu gmin: Olszanowa, Raciniewa (Ruthenberg), Gockowa, Grodziska (Rittersberg) i Bińcza (Bärenwalde). Liczby blisko stu dwudziestu miejscowości, przypisywanej parafii około 1800 roku, nie znaleziono w źródłach. Skład wcześniejszy, zapisany przez Fankidejskiego i Słownik, obejmował zamiast Bińcza — Pakotulsko (Pogdanzig).

W 1852 roku Pakotulsko przeniesiono do Sąpolna, a w tym samym roku przyłączono Bińcze, dotąd filię Człuchowa. Parafia miała pierwszego duchownego luterańskiego od 1691 roku; Harnoch podaje jego nazwisko — Pflug. Od tegoż roku prowadzono wspólne księgi chrztów, ślubów i zgonów dla Olszanowa, Raciniewa i Grodziska, dla Bińcza od 1731 roku, a w księdze bińczowskiej zachował się wyciąg ze starszej księgi z 1660 roku.

Manteufflowie władali Olszanowem w XVIII wieku: według pruskich ksiąg hipotecznych majątek należał do Joachima von Manteuffla, od 1756 roku do jego syna Joachima Ernsta (po ugodzie z bratem Franzem Ewaldem), od 1759 roku do Ignacego Wieziołowskiego, a od 1772 roku do Franza Ewalda von Manteuffla. W wykazie wasali z 1774 roku dziedzicem mieszkającym w Olszanowie jest 30-letni Franz von Manteuffel, syn Franza von Manteuffla z Łoży.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej notował w Elsenau 24 domy mieszkalne i 198 mieszkańców, w tym 189 ewangelików i dziewięciu katolików. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii Förstenau; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku podaje dla Olszanowa dwie osobne pozycje: gmina wiejska — strona 158, pozycja 24 — liczyła 184 mieszkańców, w tym 181 ewangelików i trzech katolików. W obwodzie dworskim — strona 162, pozycja 97 — mieszkały 124 osoby: 116 ewangelików, czterech katolików i czterech Żydów. Razem daje to 297 ewangelików na 308 mieszkańców, czyli niespełna 97 procent. Krążących proporcji — ponad dziewięćdziesiąt pięć procent ewangelików w dawnych wiekach i 86,5 procent na początku XX wieku — nie znaleziono w źródłach.

Po 1945 roku ludność niemiecką wysiedlono.

Karta cmentarza z 30 września 1992 roku ocenia jego stan słowami: „nagrobki usunięte, drzewostan w 40 %”. Cmentarz o powierzchni trzydziestu ośmiu arów leżał w południowej części wsi, przy szosie do Bińcza, na terenie wywyższonym i nachylonym ku drodze; z ogrodzenia pozostały wtedy fundamenty muru kamiennego długości stu trzydziestu metrów. W 1992 roku zachowały się trzy mogiły, cztery klony i szesnaście świerków, a północną część terenu odgrodzono płotem wraz z boiskiem przyszkolnym.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Panske umieszcza Elsenau wśród dóbr, na których za rządów Latalskich zakładano zbory, a pierwszego duchownego luterańskiego parafia miała od 1691 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 80 ewangelików i 237 w obszarze dworskim, a w całej tutejszej parafii 402 dusze.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 158, pozycja 24 i s. 162, pozycja 97); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, hasło Elzanowo; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 337; ks. P. Panske, „Chojnice i Człuchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji”, Toruń 1925, s. 22; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 495–496; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycja 208; „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388; zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa), karta kościoła filialnego pod wezwaniem świętego Franciszka z Asyżu w Olszanowie; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa; karta cmentarza w Olszanowie, oprac. H. Greń, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 556 (s. 22), nr 1273 (s. 111); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 130–131; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79.