Olszanowo — cmentarz ewangelicki przy kościele

Cmentarz przykościelny w Olszanowie (Elsenau), założony w połowie XIX wieku, leży przy kościele szachulcowym. W Olszanowie były dwa cmentarze: ewidencja cmentarzy ma dla wsi dwie osobne karty, obie z 30 września 1992 roku — jedną dla cmentarza przykościelnego, założonego w połowie XIX wieku, drugą dla cmentarza ewangelickiego wsi, bez wzmianki o sąsiedztwie świątyni. W źródłach nie znaleziono położenia cmentarza ewangelickiego wsi.

Zachowany kościół szachulcowy pochodzi z XVII wieku, dzwon z 1781 roku; kościół wpisano do rejestru zabytków pod numerem A-175 w 1960 roku. W 1947 roku kościół przejęli katolicy jako filialny pod wezwaniem świętego Franciszka z Asyżu. Agathon Harnoch opisuje ten kościół: mały kościół szachulcowy, wieża z drewna, wnętrze wysokości izby, organów brak.

W 1617 roku arcybiskup Wawrzyniec Gembicki umieścił świątynię olszanowską w spisie kościołów dekanatu czarneńskiego; znajdowała się ona wtedy w rękach ewangelików. W odróżnieniu od innych opuszczonych kościołów nie przyłączono jej do żadnej sąsiedniej parafii katolickiej. Harnoch dodaje, w trybie przypuszczającym, że kościół macierzysty miał być w rękach luteranów w 1650 roku. Wizytacja oficjała Trebnica z 1653 roku odnotowuje w Olszanowie zbór luterański, a pierwszego duchownego ewangelickiego ustanowiono tu w 1691 roku — Harnoch podaje jego nazwisko: M. Pflug. Miejscowi katolicy należeli wówczas do parafii w Fersztnowie. Chrzty, śluby i pogrzeby zapisywano wspólnie dla Olszanowa, Raciniewa i Grodziska od 1691 roku, dla Bińcza od 1731. W księdze bińczowskiej jest wyciąg ze starej księgi kościelnej z 1660 roku.

W pruskich księgach hipotecznych zapisano, że majątek należał do Joachima von Manteuffla, od 1756 roku do jego syna Joachima Ernsta (po ugodzie z bratem Franzem Ewaldem). W 1759 roku majątek przeszedł do Ignacego Wieziołowskiego, a w 1772 roku do Franza Ewalda von Manteuffla. W wykazie wasali z 1774 roku dziedzicem mieszkającym w Olszanowie jest 30-letni Franz von Manteuffel, syn Franza von Manteuffla z Łoży.

Olszanowo było siedzibą parafii zbiorczej. Skład parafii zmieniał się: Pakotulsko (Pogdanzig) odłączono w 1852 roku i przyłączono do Sąpolna. W tym samym 1852 roku przyłączono do parafii olszanowskiej Bińcze (Bärenwalde), w latach 1826–1852 filię Człuchowa. Harnoch opisuje parafię jako zespół pięciu gmin — Olszanowa, Raciniewa (Ruthenberg), Gockowa, Grodziska (Rittersberg) i Bińcza (Bärenwalde) — wszystkich pod patronatem dworskim i, jak pisze, wszystkich małych, ubogich i położonych daleko od siebie.

Parafia liczyła 4537 dusz, obejmowała dwadzieścia siedem miejscowości i miała trzynaście cmentarzy ewangelickich; nabożeństwa odprawiano na przemian co dwa tygodnie, a w Bińczu, gdzie mieszkało blisko tysiąc siedemset osób, co cztery. Odnotowano w niej 186 chrztów, 106 konfirmacji, 40 ślubów, 3000 komunikantów i 105 pogrzebów.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej notował w Elsenau 24 domy mieszkalne i 198 mieszkańców, w tym 189 ewangelików i dziewięciu katolików. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii Förstenau; miejscowość miała własny okręg szkolny. Słownik geograficzny podaje dla dóbr rycerskich i wsi razem 4417 morgów obszaru, 37 budynków, 24 domy mieszkalne, 189 ewangelików i dziewięciu katolików. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku podaje dla Olszanowa dwie osobne pozycje: gminę wiejską i obwód dworski. Gmina wiejska — strona 158, pozycja 24 — liczyła 184 mieszkańców, w tym 181 ewangelików i trzech katolików. Obwód dworski — strona 162, pozycja 97 — liczył 124 mieszkańców: 116 ewangelików, czterech katolików i czterech Żydów.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 80 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 402 dusze.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 495–496; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 13, nr 208; zabytek.pl (Narodowy Instytut Dziedzictwa), karta kościoła filialnego pod wezwaniem świętego Franciszka z Asyżu w Olszanowie; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 556 (s. 22), nr 1273 (s. 111); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 130–131; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79.