Olszanowo — kościół (dawniej ewangelicki)

Olszanowo, po niemiecku Elsenau, było dobrami rycerskimi i wsią w powiecie człuchowskim. Kościół stał tu jeszcze przed Reformacją; w 1617 roku, gdy arcybiskup Gembicki umieszczał tutejszą świątynię w spisie kościołów dekanatu czarneńskiego, była w rękach ewangelickich, a wizytacja oficjała Trebnica z 1653 roku odnotowuje zbór luterański. Według Aleksandra Klempa (1994, s. 136–137) w latach osiemdziesiątych XVII wieku zbór olszanowski skupiał okoliczne dobra Jana Jerzego Borna; w XVIII wieku dobra te podzielono, ale ich przynależność zborowa nie uległa już zmianom. Pierwszego pastora, M. Pfluga, ustanowiono w 1691 roku. Aleksander Klemp (1994, s. 213–214) pisze, że Marcin Pflug został „podobno w 1691 r.” powołany jako pierwszy pastor, i zastrzega: „Przypuszczalnie jednak M. Pflug był pastorem dopiero pod koniec XVII lub na początku XVIII w. […] Być może od 1691 r.

pastorem w Olszanowie był jakiś inny Pflug”. Według Klempa Marcin Pflug obsługiwał też Pakotulsko, Raciniewo, Grodzisko i przypuszczalnie Gockowo, od 1707 roku także Stołczno, i zmarł w 1745 roku (s. 213). Jego syn, Marcin Gottlieb Pflug, urodzony w 1711 roku w Olszanowie, został w 1746 roku wprowadzony przez pastora M. Bugesa z Czarnego na urząd pastora w Olszanowie i zmarł prawdopodobnie w 1784 roku (s. 214). Autor przypuszcza, że w XVII i XVIII wieku pastorzy i wierni posługiwali się tu wyłącznie językiem niemieckim (s. 164). Dzisiejsza budowla jest szachulcowa; ewidencja datuje ją na czas przed 1688 rokiem, a inwentarz zabytków Prus Zachodnich z 1887 roku odnotowuje przy Olszanowie renowację z 1680 roku.

Kościół wpisano do rejestru zabytków pod numerem A-175 w 1960 roku.

Manteufflowie władali Olszanowem w XVIII wieku: według pruskich ksiąg hipotecznych majątek należał do Joachima von Manteuffla, od 1756 roku do jego syna Joachima Ernsta (po ugodzie z bratem Franzem Ewaldem), od 1759 roku do Ignacego Wieziołowskiego, a od 1772 roku do Franza Ewalda von Manteuffla. W wykazie wasali z 1774 roku dziedzicem mieszkającym w Olszanowie jest 30-letni Franz von Manteuffel, syn Franza von Manteuffla z Łoży.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej notował w Elsenau 24 domy mieszkalne i 198 mieszkańców, w tym 189 ewangelików i dziewięciu katolików. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii Förstenau; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Olszanowo było siedzibą parafii zbiorczej. Agathon Harnoch opisuje ją jako zespół pięciu gmin — Olszanowa, Raciniewa, Gockowa, Grodziska (Rittersberg) i Bińcza — wszystkich pod patronatem dworskim, wszystkich małych, ubogich i daleko od siebie położonych. Parafia liczyła 4537 dusz, obejmowała dwadzieścia siedem miejscowości i miała trzynaście cmentarzy ewangelickich. Harnoch pisze, że kościół macierzysty w Olszanowie był w 1890 roku małym budynkiem szachulcowym z drewnianą wieżą, o wnętrzu wysokim zaledwie jak zwykła izba i bez organów, a wszystkie budynki kościelne tej parafii zbiorczej robiły według niego jak najbardziej przygnębiające wrażenie ubóstwa; nabożeństwa w poszczególnych kościołach odprawiano na zmianę, co dwa tygodnie.

Słownik geograficzny wylicza jej zbory filialne: Pakotulsko (Pogdanzig), Gockowo, Rutenberg i Ritterberg. Trzy z nich występują w pruskim spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku: Rutenberg z parafią ewangelicką Elsenau, Gockowo, również z parafią Elsenau, oraz Ritterberg, czyli Rittersberg, dzisiejsze Grodzisko w gminie Rzeczenica, gdzie na 112 mieszkańców przypadało 96 ewangelików i 16 katolików. W spisie przy Pakotulsku wpisano parafię ewangelicką Sampohl, nie Elsenau; w 1852 roku Pakotulsko odłączono od Olszanowa i przyłączono do Sąpolna, a w jego miejsce weszło do parafii Bińcze. Wykaz Słownika i spis różnią się w tym miejscu.

Samo Olszanowo ma w spisie dwa wiersze, bo powiat dzielił się na gminy wiejskie i obwody dworskie. Obwód dworski liczył 124 mieszkańców, wśród nich 116 ewangelików, 4 katolików i 4 osoby wyznania mojżeszowego. Drugi wiersz przypada na gminę wiejską i daje 184 osoby, w tym 181 ewangelików i 3 katolików. Bliskie temu liczby notuje Słownik geograficzny: 189 ewangelików i 9 katolików przy obszarze 4417 mórg, 37 budynkach i 24 domach mieszkalnych. W 1859 roku dobra należały do rodziny von Manteuffel.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 342 ewangelików; patronką była właścicielka dóbr Löwenthal z Berlina, której prawa patronackie były zawieszone, a pastorem był od 1884 roku Ernst Dieckmann. Pastor z Olszanowa obsługiwał także gminy w Bińczu (Bärenwalde) i Raciniewie (Ruthenberg). W marcu 1912 roku „Tägliche Rundschau” ogłosiła, że probostwo gmin Olszanowa, Bińcza i Raciniewa, połączonych wspólnym urzędem pastorskim w Olszanowie i pozostających pod patronatem prywatnym, po śmierci dotychczasowego pastora czeka na obsadzenie od 1 czerwca 1912 roku. Dawało 2400 marek uposażenia zasadniczego i bezpłatne mieszkanie, a okręg parafialny wszystkich trzech gmin liczył około 2450 dusz.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów dla Olszanowa, Raciniewa i Rittersbergu od 1691 roku, a dla Bińcza od 1731 roku (z wyciągiem ze starej księgi kościelnej z 1660 roku; roczniki 1829–1853 przechowywano w ewangelickim urzędzie parafialnym w Człuchowie), wykaz komunikantów z lat 1773–1778 imienny, do 1819 roku liczbowy i znowu od 1885 roku, a konfirmacje z lat 1727–1738 i od 1848 roku. Początek jego zapisu brzmi: „Tf Tr St für Elsenau, Ruthenberg, Rittersberg 1691—, für Bärenwalde 1731— (mit einem »Extrakt aus dem alten Kirchenbuch« von 1660; für 1829—53 im evang. Pfarramt Schlochau)”.

Spis dzwonów kościołów ewangelickich Grenzmarku, ogłoszony przez Fritza Mertinata w latach 1941–1942, tuż przed wojenną rekwizycją, wymienia dwa dzwony z brązu: z 1925 roku, odlany w Apoldzie przez braci Ulrich, sfinansowany składką od morgi, z napisem ku pamięci poległych, i z 1781 roku, dzieło J. M. Meyera z Neustettin (Szczecinka), z imieniem Franciszka Ewalda von Manteuffla i wezwaniem do świętego Franciszka; duży dzwon z 1876 roku, dar dawnego patrona Feodora von Manteuffla, oddano w czasie pierwszej wojny.

W 1947 roku kościół przejęli katolicy. Dziś to rzymskokatolicka świątynia filialna pod wezwaniem świętego Franciszka z Asyżu w parafii w Gwieździnie.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W opisie Harnocha parafia liczy 4537 dusz, w almanachu z 1897 roku — 342 ewangelików.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Martin Pflug (1715), Johann Christoph August Agricola (1826), George Friedrich Wilhelm Born (1847), Julius Rudolf Alexander Kleckl (1847), Hermann Theodor Krumheuer (1876), Ernst Oskar Dieckmann (1884), Georg Gottlieb Martin Janke (1888), Friedrich Ferdinand Otto Krickau (1912), Hellmut Zeeh (1928).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 80 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 402 dusze. Pastorem był wtedy, od 1912 roku, Friedrich Krickau, urodzony w 1879 roku.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 494 i 496; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 13, nr 208; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 158, poz. 24; s. 160, poz. 70; s. 162, poz. 97 i 102; s. 164–165, poz. 122 i 130); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 494–496; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, hasło Elzanowo; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 336–337; „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388 (inwentarz 1885–87); wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; F. Mertinat, „Die Glocken der evangelischen Kirchen in der Grenzmark”, „Grenzmärkische Heimatblätter” 1941–1942, s. 125; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 82–83; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 556 (s. 22), nr 1273 (s. 111); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 130–131; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 79; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 12, 199; t. 2, s. 373; t. 3, s. 868, 942, 995, 1009; t. 5, s. 1355; t. 7, s. 2034; „Tägliche Rundschau” (Berlin), 21 marca 1912 roku, s. 12 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 136–137, 164, 213–214.