Opalenie — cmentarz ewangelicki

Opalenie, po niemiecku Münsterwalde, to kociewska wieś nad Wisłą, leżąca naprzeciw Kwidzyna. Do 1920 roku należała do państwa pruskiego — do powiatu kwidzyńskiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzyńskiej, w Prusach Zachodnich, nie do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau). W latach 1920–1939 znalazła się w granicach II Rzeczypospolitej, w województwie pomorskim; w latach 1939–1945 była pod okupacją niemiecką, a po 1945 roku znów znalazła się w Polsce.

Daty założenia cmentarza poewangelickiego ani jego dzisiejszego stanu źródła nie podają. Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia w Opaleniu dwa cmentarze ewangelickie: jeden przy ulicy Czyżewskiego, drugi przy ulicy Sportowej, a osobno dawny kościół ewangelicki.

W 1583 roku wizytacja archidiakonatu pomorskiego, przeprowadzona latem przez Sebastiana Liwierzkiego z polecenia biskupa włocławskiego i pomorskiego Hieronima Rozrażewskiego, zanotowała o Opaleniu rzecz krótką i niepocieszającą: kościół murowany lada dzień runie, tak jak stało się w Pieniążkowie; cmentarz był ogrodzony, a świątynia nosiła wezwanie świętych Piotra i Pawła. Wieś należała do panów Dębołęskich, a patroni obiecali wizytatorowi, że wkrótce zaczną budować.

W dekretach powizytacyjnych z 1583 roku, w haśle dotyczącym dóbr królewskich — Osieka, Skórcza, Pączewa, Czarnegolasu, Dąbrówki i Lubina — stoi zdanie o wojewodzinie: „przez wojewodzinę heretyczkę wszystko zaburzone”, z poleceniem, by działać w tej sprawie u króla. Zapis dotyczy tamtych sześciu wsi, nie Opalenia. Imienia wizytator nie podał; w tym samym źródle występuje wojewoda pomorski Czema, nazwany homo haereticissimus.

Rok później, w czerwcu i lipcu 1584 roku, dekanat nowski objechał Sebastian Paulinus z Szamotuł, oficjał bydgoski. Opaleński kościół zastał „godnym politowania”: poświęcony, ale tak zaniedbany, że groził wyłącznie ruiną i prześwitywał ze wszystkich stron. Przy parafii, obejmującej trzy wsie — Misterwald, Opalenie i Jaźwiska — wizytator dopisał krótkie Haeretici nulli, „żadnych heretyków”. W tym samym wykazie dekanatu nowskiego Opalenie stoi wśród parafii katolickich, podczas gdy dziewięć sąsiednich — Osiek, Skórcz, Barłóżno, Czarnylas, Dąbrówka, Jabłowo, Bobowo, Grabowo i Jania — zapisano jako „haereticae”; odzyskano je „z rąk przewrotności heretyckiej” dopiero w 1596 roku.

A jednak wizytacja, którą wydawca odnosi do 1596 roku, zanotowała w sąsiednich Jaźwiskach odejście mieszkańców do Tymawy. O mieszkańcach sąsiednich Jaźwisk zapisano: distantia loci pertaesi Tymavam ad haereticum ministrum se transferunt — „zmęczeni odległością, przenoszą się do Tymawy, do heretyckiego duchownego”; tam też zwykli grzebać swoich zmarłych. Wydawca wizytacji wnioskuje z tego zdania, że kościół w Tymawie nie był wtedy jeszcze przywrócony katolikom; według niego nastąpiło to w 1596 roku, być może w lipcu albo sierpniu, jak przy pozostałych świątyniach wokół Gniewu.

Ta sama wizytacja z 1596 roku, która odnotowała odejście gospodarzy z Jaźwisk, zastała opaleński kościół już w gruzach. Od ośmiu lat świątynia leżała w ruinie i nabożeństwa w niej ustały, a wcześniej — w święto patrona, świętego Piotra — ściągały tu tłumy na odpusty; o odpustowych przywilejach mówili wprawdzie przesłuchiwani, ale niczego na to nie okazano. W przedsionku zawalonego kościoła wisiały jeszcze na belce dwa spore dzwony, trzeci przechowywał witryk; pośrodku stała kamienna chrzcielnica, a wśród gruzu leżały resztki ławek, świeczników i drewnianych ołtarzy. Część strąconej dachówki leżała na cmentarzu, część — jak mówiono — poszła na potrzeby dworu. Ostatniego proboszcza nazywano Maciejem; odszedł stąd do Lalkowów. Mieszkańcy Opalenia i Misterwaldu chodzili wtedy do kościoła w Piasecznie, niektórzy do Pieniążkowa, i płacili proboszczowi pieniążkowskiemu po dwa floreny rocznie.

W dekretach powizytacyjnych walący się kościół polecono panu Dębołęskiemu jako mężowi katolickiemu, a patronów zachęcano, by powiększyli jego wyposażenie.

Liczbę tutejszych ewangelików w połowie XVIII wieku podaje wizytacja katolicka. Gdy 17 października 1745 roku archidiakon pomorski Augustyn Kliński wizytował parafię w Opaleniu, naliczono w niej około 150 katolików przystępujących do spowiedzi wielkanocnej i około 150 luteranów; Żydów nie było. Luteranie, tolerowani przez dziedzica dóbr, mieli swoją szkołę w Aplinkach Wielkich i tam chodzili w niedziele, a nauczyciel głosił im kazania po niemiecku. Dwadzieścia lat później, 22 maja 1766 roku, wizytator zapisał w parafii 68 dorosłych luteranów i 75 luteranek oraz 105 ich dzieci. Szkoła luterańska nadal stała w Aplinkach — dekret reformacyjny polecał odbudować na dawnym miejscu szkołę, którą dysydenci zajęli i przenieśli do Aplinek, a nabożeństwa i zgromadzenia ze śpiewami przy tej szkole surowo zakazywał.

Katolicki kościół zawdzięczali mieszkańcy Czapskim: ksiądz Jakub Fankidejski zapisał, że „na końcu XVIII wieku Jakób Czapski, podskarbi pruski, pobudował kościół w Misterwałdzie, zwanym przedtem Opalenie”. Rejestr zabytków województwa pomorskiego prowadzi tę świątynię jako kościół parafialny pod wezwaniem świętych Piotra i Pawła z 1773 roku, wpisany 27 października 1973 roku pod numerem A-781. Mieszkali tu obok siebie katolicy i ewangelicy. Gdy 1 grudnia 1885 roku spisywano ludność, naliczono we wsi 831 osób: 544 katolików, 279 ewangelików, jednego wyznawcę innego Kościoła chrześcijańskiego i siedmiu Żydów. Ewangelicy należeli wówczas do parafii w Gniewie.

Jesienią 1898 roku berlińska „Deutsche Zeitung” ogłosiła powstanie nowej parafii: ewangelików z Opalenia, wsi i majątku, z Aplinek Wielkich i Małych, z Eichwalde, Fiedlitz i Jaźwisk wyłączono z parafii w Gniewie, ewangelików z Wessel — z parafii w Nowem, i połączono ich w samodzielną parafię Münsterwalde. Nowa parafia miała z Gniewem wspólny urząd pastorski z siedzibą w Gniewie. Byli to ewangelicy wyznania augsburskiego albo unijnego, nie mennonici; dla osadnictwa mennonickiego w samym Opaleniu brak potwierdzenia. Ewangelicy doczekali się własnej świątyni dopiero w 1900 roku — jej budynek stoi do dziś i służy jako sala gimnastyczna szkoły.

Karta cmentarza z 30 września 1985 roku opisuje go słowami: „Cmentarz zniszczony przez ludzi i warunki atmosferyczne”. Cmentarz o powierzchni jednej dziesiątej hektara leżał wtedy obok kościoła ewangelickiego, oddzielony od cmentarza katolickiego drogą polną, a z jego wyposażenia zachowały się dwa ozdobne, kute ogrodzenia w stanie średnim i około dwudziestu jeden mogił, których obramowania zapadały się w ziemię. Najstarszy czytelny nagrobek nosił datę 4 lipca 1909 roku, a granicę cmentarza i wewnętrzną alejkę znaczyło dziewięć lip w dobrym stanie zdrowotnym.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 194 ewangelików i 28 w obszarze dworskim, a w całej tutejszej parafii 444 dusze.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (powiat Marienwerder, strona 78, pozycja 76); Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae — wizytacje archidiakonatu pomorskiego za biskupa włocławskiego i pomorskiego Hieronima Rozrażewskiego, wydane drukiem, trzy zeszyty (wizytacja Sebastiana Liwierzkiego z 1583 roku, s. 77–78 i 121; „Rationarium” Sebastiana Paulina z Szamotuł z czerwca i lipca 1584 roku, s. 168–169; wizytacja z 1596 roku według datowania wydawcy, zeszyt I, s. XXI–XXII, zeszyt II, s. 251 i 301–303); skany Pomorskiej Biblioteki Cyfrowej; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 85 (2006), księga G56, s. 237–239; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 371–372 i 389; J. Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Gniew; karta cmentarza w Opaleniu, oprac. A. Haase, A. Haase, Gdańsk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70; „Deutsche Zeitung” (Berlin), 5 października 1898 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).