Opalino — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Opalinie leży w lesie, półtora kilometra na zachód od zabudowań wsi, na stoku wzgórza. Jest bardzo mały: ewidencja zabytków podaje 0,024 hektara, czyli niespełna dwa i pół ara, nie podaje natomiast daty jego założenia. Po wysiedleniu ludności niemieckiej w 1945 roku cmentarz utracił opiekę.

Właścicieli Opalino zmieniało często. Za czasów zakonu krzyżackiego należało do dóbr pańskich ziemi puckiej na prawie polskim; w 1425 roku nadano je na prawie chełmińskim. W drugiej połowie XVI wieku Atlas historyczny Prus Królewskich notuje Opalino jako wieś szlachecką w powiecie puckim, w parafii żarnowieckiej. Rejestr poboru królewskiego z 1570 roku, pod nazwą Oppalin, liczy tu sześć zrzebi; podatek płacili z nich ci sami Kolkowowie co w sąsiednim Kolkowie: Joachim, sędzia ziemski pucki, Maciej, Krzysztof i Wawrzyniec.

W 1590 roku współwłaścicielem był członek rodziny Kolkow, w 1642 prawa dziedziczne mieli Kolkowowie i Chinowscy, a w 1691 dziedzicem był Paul Chinowski, który sprzedał swoje drewno gdańskiemu kupcowi Westfalowi. W 1716 roku jeden z posiadaczy pisał się Oppalinski — nazwiskiem wziętym od wsi. Księga dekanatu puckiego notuje w 1776 roku sześć części szlacheckich, w 1789 tylko cztery; potem majątek scalili von Rybinski i von Zanthirowie (do 1876 roku majorowa von Zanthir). Na koniec należał do Strehlków, od 1886 roku do Ernsta Strehlkego.

Zapis wizytacyjny parafii Żarnowiec wymienia tutejsze wsie po kolei i przy każdej odnotowuje, kto płaci dziesięcinę, a kto nie — powodem odmowy bywa zmiana wyznania. Opalino należało w czasie wizytacji do Opalińskich i miało dwa dwory, a granica wyznaniowa przechodziła przez samą rodzinę: w jednym mieszkała pani Opalińska, wdowa katolicka, z synem, w drugim — drugi syn tejże wdowy, ewangelik.

Przewagę ewangelików opisuje Franz Schultz. Około 1600 roku pomorska rodzina Bychow złączyła w jeden majątek cztery sąsiadujące wsie — Czymanowo, Opalino, Kolkowo i Strzebielinko. Majątek rozpadł się w 1624 roku: trzy wsie kupiły rodziny szlachty kaszubskiej, Strzebielinko wzięli von Rexinowie z Lantowa w ziemi lęborskiej. Katolików było w tych czterech majątkach, a także w sąsiednich dobrach Brzyno i Prusewo, jak pisze Franz Schultz, „uderzająco mało”: w Strzebielinku i Prusewie do jego czasów nie było ani jednego, więc w księgach parafii żarnowieckiej tych wsi w ogóle nie prowadzono.

W 1730 roku wpisano do nich trzy wsie, które tymczasem przeszły w ręce szlachty kaszubskiej — Kolkowo, Opalino i Czymanowo — „chociaż i tu liczba mieszkańców ewangelickich zawsze przeważała”.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Oppalin jako majątek rycerski. Notował tu 16 budynków mieszkalnych i 188 mieszkańców, w tym 118 ewangelików i 70 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Gniewinie; katolicy — do parafii w Żarnowcu; dzieci należały do okręgu szkolnego w Tyłowie.

Opalino (po niemiecku Oppalin) było majątkiem ziemskim (Rittergut), do 1920 roku w powiecie wejherowskim — po niemiecku Kreis Neustadt in Westpreußen — w rejencji gdańskiej, w prowincji Prusy Zachodnie. Własnego kościoła ani kaplicy nie miało, a kościelnie ciążyło w dwie strony: katolicy należeli do parafii w Żarnowcu, ewangelicy zaś do parafii w Gniewinie, leżącej już w prowincji Pomorze. Ernst Müller wymienia Opalino wśród wsi parafii gniewińskiej, a spis parafii ewangelickich z 1 grudnia 1910 roku wymienia Oppalin pod pozycją 82 z parafią „Gnewin w prowincji Pomorze”. Granica prowincji dzieliła tę parafię; duplikaty jej ksiąg metrykalnych dla miejscowości zachodniopruskich składano osobno, w sądzie obwodowym w Wejherowie. Świątynią parafialną był neogotycki kościół ewangelicki w Gniewinie, o którego datowaniu źródła mówią różnie.

Po 1945 roku przejął go Kościół katolicki jako kościół świętego Józefa Rzemieślnika.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zapisał w obszarze dworskim 127 mieszkańców: 68 ewangelików i 59 katolików. W spisie z 1 grudnia 1890 roku obwód dworski liczył 146 mieszkańców, w tym 77 ewangelików; Stefan Ramułt, przeliczając dane spisu, uznał 70 z nich za Niemców, a siedmiu za Kaszubów. Leksykon Meyersa podaje 153 mieszkańców (według spisu z 1910 roku), Schultz — 138 w obwodzie dworskim należącym do okręgu urzędowego Kolkowo, w tym 67 mówiących po niemiecku i 34 po polsku.

Spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku zapisał tu 58 osób podających niemiecki jako język ojczysty.

Program opieki nad zabytkami gminy Gniewino na lata 2025–2028 wymienia Opalino wśród cmentarzy, których granice zabezpieczono niewysokim murkiem z kamienia polnego. O cmentarzach gminy — poza trzema, które stały się katolickimi — pisze, że są „nieczynne i bardzo zaniedbane”.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. W nagłówku wydania przekazu o dworach Opalińskich wskazano wizytację biskupa Hieronima Rozrażewskiego z 9–11 lipca 1596 roku, a przypis wydawcy odsyła do kodeksu pelplińskiego z wizytacją biskupa Mikołaja Alberta Gniewosza z 1649 roku. Kościół w Gniewinie był w budowie w latach 1889–1890 i bywa datowany na około 1890 rok; spotyka się też datowanie na lata 1870–1872.

Źródła: F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 429 i 486; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, Teil II, Stettin 1912, hasło Gnewin, s. 252; „Visitationes archidiaconatus Pomeraniae” (wizytacja parafii Żarnowiec), s. 89–90; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 62–63, poz. 83; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1889 i 1890; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Warszawa 1926; Program opieki nad zabytkami gminy Gniewino na lata 2025–2028 (uchwała nr XVIII/135/2025 Rady Gminy Gniewino z 7 lipca 2025 roku, Dziennik Urzędowy Województwa Pomorskiego z 7 sierpnia 2025 roku, poz. 2881); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 185, pozycja 263; „Atlas historyczny Polski. Prusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku. Suplement”, red. T. Panecki, M. Słoń, cz. II: Komentarz. Indeksy, Warszawa 2021, s. 135; S. Ramułt, „Statystyka ludności kaszubskiej”, Kraków 1899, s. 63; „Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym”, t. XI: Prusy Królewskie, cz. I, wyd. I. T. Baranowski, Źródła Dziejowe t. XXIII, Warszawa 1911, s. 259.