Orle — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki figuruje w krajowej ewidencji zabytków; karta z 1 listopada 1986 roku datuje go na drugą połowę XIX wieku i podaje, że jego położenie ustalono dokładnie. W literaturze turystycznej jako „cmentarz poewangelicki Orle” opisywana jest nekropolia w innym Orlu, w powiecie wałeckim.

Orle (po niemiecku Orle, w wariancie Arnkenhof) było obszarem dworskim w powiecie kościerskim (Kreis Berent), do 1920 roku w rejencji gdańskiej, z okręgiem urzędowym i urzędem stanu cywilnego w Groß Liniewo. Słownik geograficzny notuje przy dobrach, razem z wybudowaniem Sidlisko, parową gorzelnię i hodowlę bydła.

Przy zajęciu Prus Królewskich przez Prusy w 1772 roku majątek należał do Jana Tuchołki; później przeszedł do Trembeckich, z których Ignacy utrzymywał w 1780 roku kaplicę, nieistniejącą w czasach Słownika. W 1772 roku Johann Tuchołka był katolikiem, tak jak mieszkańcy. Na folwarku pracowało stale sześciu daników, a do Orla należały Kartowo i Równe z dwunastoma chłopami; razem z Garczynem dobra liczyły 52 włóki. W wykazie wasali z lat 1774–1775 Jan Tuchołka, 52-letni porucznik armii saskiej w stanie spoczynku, figuruje jako dziedzic mieszkający w Orlu. W pruskich księgach hipotecznych, wydanych przez Maxa Bära w 1911 roku, zapisano, że majątek Orle z Garczynem należał najpierw do Michała Tuchołki, od 1762 roku do jego syna Jana, potem do synów Jana, od 1780 roku do Ignacego Trembeckiego, od 1805 roku do jego syna Józefa Brochwitz-Trembeckiego, a od 1814 roku do Richarda Cowle’a.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 35 mieszkańców: 15 luteranów i 20 katolików. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Orle 20 budynków mieszkalnych i 290 mieszkańców, w tym 207 ewangelików i 83 katolików. W tym podręczniku dzieci z Orla przypisano do okręgu szkolnego w Kartowen (Kartowie). W 1885 roku w obszarze dworskim mieszkały 252 osoby — 160 ewangelików i 92 katolików — w 1905 roku 216, a w spisie z 1 grudnia 1910 roku 236. W spisie z 1910 roku 122 osoby były niemieckojęzyczne, wśród nich 114 ewangelików i 8 katolików, a 114 osób mówiło po polsku.

Katolicy podlegali parafii świętego Andrzeja Apostoła w Garczynie. W spisie z 1820 roku i w wykazie gmin z 1885 roku ewangelicy są przypisani do parafii w Nowych Polaszkach (Neu Paleschken); tę samą parafię podaje Słownik geograficzny. W wykazie parafii ewangelickich ze spisu z 1 grudnia 1910 roku przy Orlu, pod pozycją 149 powiatu kościerskiego, stoi parafia w Pogódkach (Pogutken).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Łasin (Lessen) i podaje tu 78 ewangelików w obszarze dworskim (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VII, hasło „Orle” (pozycja 6, powiat kościerski); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Berent, strona 46, pozycja 163; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt II: rejencja gdańska, Berlin 1912 (spis z 1 grudnia 1910 roku, powiat kościerski, pozycja 149); wykaz parafii ewangelickich sporządzony z tego spisu; krajowa ewidencja zabytków; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 96, nr 191; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 91 (s. 5), nr 1191a (s. 79); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 21, pozycja 191; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 66, 130–131; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 50.