Orłowo — kościół św. Barbary (Orloff)

Orłowo — po niemiecku Orloff — leży w gminie Nowy Dwór Gdański, na Żuławach Wielkich. Do 1920 roku należało do powiatu malborskiego w Prusach Zachodnich, w latach 1920–1939 do Wolnego Miasta Gdańska, a w latach 1939–1945 do okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Gotycki kościół pod wezwaniem świętej Barbary pochodzi z połowy XIV wieku i stoi do dziś. Według Wiesława Długokęckiego Orłowo należało w średniowieczu do parafii w Lubieszewie, choć przywilej wsi tej sprawy nie regulował; autor wnioskuje tak ze sporu proboszcza lubieszewskiego z mieszkańcami Orłowa w połowie XV wieku — w 1451 roku proboszcz Henryk skarżył się, „wie edliche schelunge und widderwillikeit czwusschen em unnd der inwoneren czum Orlobe entsprossen sey” („że wyrosły pewne spory i niechęć między nim a mieszkańcami Orłowa”).

Orłowo wymienia też wśród wsi, które dążyły przynajmniej do zbudowania własnej kaplicy i osadzenia w niej wikariusza. Kościół jest dziś siedzibą czynnej parafii katolickiej. Do rejestru zabytków wpisano go 29 września 1961 roku pod numerem A-244. Dach kościoła spłonął 7 października 2019 roku. Według Dariusza Piaska w tym pożarze uległa całkowitemu zniszczeniu stojąca w zachodniej kruchcie dawna chrzcielnica — średniowieczna, kamienna, z ośmioboczną czaszą — używana wcześniej jako kropielnica.

Zachowały się też domy podcieniowe z lat 1802 i 1847, również wpisane do rejestru.

Bernhard Schmid opisuje gotycką świątynię w Orłowie jako katolicki kościół filialny pod wezwaniem świętej Barbary. Ambona z 1688 roku ma na narożnikach balustrady pilastry hermowe, a w polach obrazy czterech Ewangelistów z cytatami z Pisma Świętego. W 1669 roku do kościoła należały trzy dzwony: jeden wywieziono do Lubieszewa, po niemiecku Ladekopp, drugi znajdował się w Nowym Dworze Gdańskim, po niemiecku Tiegenhof, u starosty von Weyhera, a trzeci leżał w kościele na ziemi — ten ostatni w czasach Schmida wisiał w dzwonnicy. Na cmentarzu przykościelnym stało wiele nagrobków z XVII–XIX wieku, przeważnie stel — starsze z wapienia, młodsze z piaskowca lub drewna. Najstarszy wymieniony nagrobek upamiętnia Margaretę, żonę Hansa Ensza, zmarłą 8 kwietnia 1654 roku w wieku 55 lat. Na cmentarzu stoi też kamień Jacoba Bestevatera, zmarłego 15 stycznia 1684 roku.

Kolejny kamień upamiętnia Anke Entzen, żonę Jacoba Wiebena, zmarłą 27 września 1709 roku. Nagrobek Elisabeth Dircksen z domu Grunau, urodzonej 1 kwietnia 1730 roku i zmarłej 15 września 1765 roku, mówi, że żyła w małżeństwie 4 lata i 51 tygodni i została matką czworga dzieci. Program opieki nad zabytkami gminy Nowy Dwór Gdański na lata 2022–2025 wymienia cmentarz przykościelny w Orłowie wśród cmentarzy przykościelnych, które pełnią funkcję lapidariów. Seweryn Pauch odnotował, że w fundamenty zakrystii, od północnej strony kościoła, wmurowano siedem kamieni; sześć z nich to zapewne nagrobki z okolicznego cmentarza, z trzema czytelnymi datami — 1685, 1694 i 1708 — oraz pięcioma monogramami.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje pod hasłem „Orloff, Orlofferweihe” łącznie 145 mieszkańców. W tym spisie zapisano 42 luteranów, 19 katolików i 84 mennonitów. Spis z 1820 roku nazywa tutejszy kościół katolickim kościołem filialnym, którego macierz znajduje się w Lubieszewie, i tam też kieruje tutejszych luteranów. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Orloff 16 budynków mieszkalnych i 139 mieszkańców, w tym 52 ewangelików, 30 katolików i 57 mennonitów. Ewangelicy i katolicy należeli do parafii w Lubieszewie; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom VII, 1886) w 1868 roku Orłowo, po niemiecku Orloff, liczyło 139 mieszkańców: 52 ewangelików, 30 katolików i 30 mennonitów; we wsi była szkoła, a parafia katolicka i ewangelicka znajdowała się w Lubieszewie.

Ze 184 mieszkańców spisanych w 1885 roku ewangelików było 75, katolików 39, a 70 osób zapisano jako innych chrześcijan. Statystyka kościołów ewangelickich z 1890 roku wymienia w Orłowie tylko kaplicę katolicką podległą Lubieszewu. Spis z 1 grudnia 1905 roku podaje 193 mieszkańców: 82 ewangelików, 45 katolików i 66 innych chrześcijan. Ewangelicy nie mieli tu własnej parafii i należeli do parafii w Lubieszewie (Ladekopp).

We wsi zachował się cmentarz mennonicki, ujęty w wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków. Dom modlitwy mennonitów stał nie w Orłowie, lecz w sąsiednim Orłowskim Polu. Viktor Zirkwitz opisał go z natury przed wojną. Przynależność tej gminy podaje się rozbieżnie: jedne zapisy nazywają ją flamandzką, Zirkwitz — fryzyjską. Zirkwitz dodaje, że w 1882 roku połączono ją ze zborem w Lubieszewie.

Katolickie źródła, które omówił Jan Wiśniewski — protokoły wizytacyjne i księga domowa parafii w Lubieszewie (Liber Domesticus) — pokazują, jak dawno mennonici przeważali we wsi. W 1626 roku zapisano, że tutejsi wieśniacy są innowiercami, a w 1647 roku — że wszyscy są anabaptystami, czyli, jak objaśnia autor, mennonitami fryzyjskimi; na cmentarzu przy kaplicy chowano wtedy także nieochrzczonych, co zdaniem autora świadczyło o dobrym współistnieniu wyznań. Proboszcz Lubieszewa i Orłowa, ksiądz Jakub Czeraski, wystąpił 15 października 1710 roku przeciw sołtysowi Franciscusowi Filipsenowi i mieszkańcom wsi, którzy wbrew prawu postawili i utrzymywali szkołę mennonicką; powoływał się na dekret króla Władysława IV z 9 maja 1638 roku, zabraniający anabaptystom budowania szkół.

Komisja biskupia, która w grudniu tego roku spisała w tej sprawie dokument na plebanii w Lubieszewie, postanowiła, że parafianie mają odbudować dawną szkołę katolicką.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według współczesnego opisu po 1945 roku kościół przejął Kościół rzymskokatolicki, a według spisu z 1820 roku i statystyki kościołów ewangelickich z 1890 roku był to katolicki kościół filialny albo kaplica podległa Lubieszewu. Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku notuje w Orłowie 57 mennonitów, a Słownik geograficzny (tom VII, 1886) dla 1868 roku, przy tych samych liczbach 139 mieszkańców, 52 ewangelików i 30 katolików, podaje 30 mennonitów.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Lubieszewo (Ladekopp) i podaje tu 87 ewangelików.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. VII, hasło „Orłowo”; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 242, 243, 244; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, powiat malborski, poz. 85; Gemeindelexikon für das Königreich Preußen, Heft II: Provinz Westpreußen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1905, Berlin 1908, powiat malborski, poz. 74 (strony druku 80–81); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 430; Viktor Zirkwitz, „Die bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig”, rozprawa doktorska Politechniki Gdańskiej 1933, druk Danzig 1940; wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 40, nr 96; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 154, pozycja 93; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35; W. Długokęcki, „Najstarsza organizacja parafialna na Żuławach Wielkich (do połowy XV w.)”, „Studia Elbląskie” XX, 2019, s. 23–24; D. Piasek, „Średniowieczne chrzcielnice kamienne w kościołach na terenie Żuław Wiślanych: inwentaryzacja, funkcje, symbolika”, „Studia z Dziejów Średniowiecza” 26, 2023, s. 139, 155; S. Pauch, „Wybrane przejawy religijności na murach budowli sakralnych Wielkich Żuław Malborskich”, „Studia Pelplińskie” 48, 2015, s. 209; J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” XVIII, 2017, s. 58, 81; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Nowy Dwór Gdański na lata 2022–2025 (uchwała nr 383/LI/2022 z 30 czerwca 2022 roku), Dziennik Urzędowy Województwa Pomorskiego 2022, poz. 2895, s. 72.