Orłowskie Pole — mennonicki dom modlitwy (Orlofferfelde, nieistniejący)

Orłowskie Pole, po niemiecku Orlofferfelde, to wieś rzędowa przy drodze z Lubieszewa do Nowego Dworu, założona — wedle opracowania regionalnego — w 1526 roku. Słownik geograficzny odnotowuje tu przywilej z 1349 roku. Do 1920 roku należała do powiatu malborskiego w Prusach Zachodnich, w latach 1920–1939 do Wolnego Miasta Gdańska, a w latach 1939–1945 do okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Mennonicki dom modlitwy zniszczono po 1945 roku. W latach 2005–2010 młodzież polska, niemiecka i holenderska uprzątnęła przylegający cmentarz i odsłoniła fundamenty budynku. Na cmentarzu znajduje się między innymi grób Petera Stobbego z Nowego Dworu Gdańskiego, twórcy jałowcówki Machandel.

W 1562 roku powstała tu gmina mennonicka nurtu fryzyjskiego, jedna z najstarszych na Żuławach. W 1751 roku zbudowano drewniany, zrębowy dom modlitwy na planie prostokąta, a w 1882 roku gminę połączono administracyjnie ze zborem w Lubieszewie, z zachowaniem samodzielności duszpasterskiej. Według Aleksandra Klempa (1994, s. 147), który powołuje się na E. Kizika (1985, s. 96), gmina mennonitów Orłowskie Pole liczyła w 1771 roku 737 członków; tę samą liczbę podaje za Klempem Jan Wiśniewski. Klemp pisze też, za tym samym opracowaniem Kizika, że przyrost naturalny w menonickiej gminie w Orłowskim Polu w drugiej połowie XVIII wieku równał się niemal zeru (s. 153). Wśród nagrobków przy tutejszym domu modlitwy Bernhard Schmid wymienia pomnik starszego zboru Johanna Donnera z Beiershorst, zmarłego w 1830 roku — obok grobów kupców z Nowego Dworu Gdańskiego.

Beiershorst to dzisiejsze Wybicko; stamtąd pochodził pochowany tu starszy zboru Johann Donner.

Przed wojną Viktor Zirkwitz sporządził z natury inwentaryzację budynku. Dom modlitwy mierzył około 12,0 na 24,5 metra, postawiono go z bali na wysokim cokole z kamieni polnych i pokryto holenderską dachówką; przy szczycie południowym mieściło się mieszkanie i izba starszych zboru. Przed budynkiem urządzono obszerny podjazd ze słupami do przywiązywania zaprzęgów — na nabożeństwa zjeżdżano wozami z gospodarstw rozrzuconych po całych Żuławach. Ten sam opis tłumaczy, czym mennonicki dom modlitwy różnił się od kościoła. Był to prosty budynek z bali, bez wieży, z przylegającym cmentarzem; całe założenie przypominało raczej zagrodę chłopską i stało nie we wsi, lecz niepozornie poza nią. W opisie Zirkwitza budynek nie ma orientacji wschodniej, obowiązkowej w kościołach, bo we wnętrzu nie było ołtarza.

Sala modlitwy miała 16,4 metra długości i zwykły układ: przy ścianie wschodniej miejsca dla „nauczycieli” i diakonów, a po pozostałych trzech stronach empory. W 1851 roku, przy remoncie, nadproża okien przerobiono na łuki w kształcie oślego grzbietu.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 169 mieszkańców: 69 luteranów, 11 katolików i 89 mennonitów. Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Orlofferfelde jako wieś na prawie chełmińskim z 26 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 263, w tym 141 ewangelików, 42 katolików i 76 mennonitów. Ewangelicy i katolicy należeli do parafii w Lubieszewie; dzieci należały do okręgu szkolnego w Orłowie. Słownik geograficzny podaje na rok 1868 we wsi 263 mieszkańców w 26 domach: 141 ewangelików, 76 mennonitów, 42 katolików i 4 dysydentów. Słownik wymienia też pocztę w Nowym Dworze, parafię katolicką i ewangelicką w Lubieszewie oraz szkołę w Orłowie.

Hermann Eckerdt (1868) wymienia Orłowskie Pole, po niemiecku Orlofferfelde, wśród wsi dawnego okręgu Tiegenhof mających tak zwane włóki holenderskie. Eckerdt nazywa te wsie pierwotnymi osadami mennonickimi, w jego czasach w większości zamieszkanymi przez mennonitów. W spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku wieś liczyła 235 mieszkańców: 125 ewangelików, 38 katolików i 72 innych chrześcijan.

Spis z 1 grudnia 1905 roku podaje 227 mieszkańców: 138 ewangelików, 33 katolików i 56 innych chrześcijan. Ewangelików i katolików spisy przypisują do parafii w Lubieszewie (Ladekopp).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Lubieszewo (Ladekopp) i podaje tu 96 ewangelików.

Źródła: H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 171; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 245; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, powiat malborski, poz. 86; Gemeindelexikon für das Königreich Preußen, Heft II: Provinz Westpreußen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1905, Berlin 1908, powiat malborski, poz. 75 (strony druku 80–81); Viktor Zirkwitz, „Die bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig”, rozprawa doktorska Politechniki Gdańskiej 1933, druk Danzig 1940; Bernhard Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. VII, hasło Orlofferfelde; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 40, nr 97; GAMEO — Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia; zulawywislane.blogspot.com — Orłowskie Pole, cmentarz; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 154, pozycja 94; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35; J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” 18, 2017, s. 58; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 147, 153; E. Kizik, „Kronika Henryka Donnera. XVIII-wieczne źródło do dziejów mennonitów żuławskich”, „Zeszyty Naukowe Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Gdańskiego”, nr 15: Historia, 1985, s. 96 (za Klempem).