Orłowskie Pole — cmentarz mennonicki

Orłowskie Pole, po niemiecku Orlofferfelde, leży w gminie Nowy Dwór Gdański, w powiecie nowodworskim, na Żuławach. Tutejszy cmentarz mennonicki przylegał od północy do wiejskiego domu modlitwy; tak opisał go Bernhard Schmid w inwentarzu zabytków powiatu malborskiego („Nördlich schließt sich der Kirchhof an”). Na arkuszu 1780 Tiegenhof mapy topograficznej w skali 1:25 000, w wydaniu z 1910 roku, podpis „Mennoniten-Bethaus” stoi przy zabudowaniu w tym miejscu. W tej podziałce arkusz nie pokazuje sygnatur cmentarnych.

Gminny program opieki nad zabytkami gminy Nowy Dwór Gdański na lata 2022–2025 podaje, że nekropolie mennonickie wraz z Domami Modlitwy powstawały od drugiej ćwierci XVIII wieku, między innymi w Orłowskim Polu. W 1751 roku zbudowano tu mennonicki dom modlitwy: z bali, na wysokim cokole z kamienia polnego, o wymiarach około 12,0 na 24,5 metra. W szczycie południowym domu modlitwy mieściły się mieszkanie i izba starszych, a dach kryto holenderską dachówką. Zbór należał pierwotnie do samodzielnej gminy fryzyjskiej, a z gminą lubieszewską połączono go w 1882 roku. Od wschodu przylegał do niego bardzo obszerny podjazd ze słupami do przywiązywania zaprzęgów.

Schmid zapisał, że cmentarz, mało obsadzony, lecz dobrze utrzymany, z licznymi kamiennymi pomnikami, sprawia wrażenie poważne i wzruszające. Na cmentarzu stały według Schmida liczne drewniane oraz kamienne stele nagrobne starszego rodzaju. Zwracał uwagę, że im bliżej Żuław, tym staranniej dbano o groby: sadzono niskie krzewy, długie rzędy lip albo głogu o koronach strzyżonych na kształt żywopłotu, a na grobach — równo przycięte tuje.

Z tego samego opisu pochodzą nazwiska z tutejszych nagrobków. Cor. Schroeder z domu Quiring, zmarła w 1813 roku, doczekała się piaskowcowego obelisku na czworobocznym cokole. Kupcowi Peterowi Stobbemu z Nowego Dworu Gdańskiego, zmarłemu w 1823 roku, postawiono cokół z piaskowca z wazą, „w dobrych proporcjach”. W 1834 roku zmarła pani A. Hamm, która otrzymała podobny pomnik. Starszemu zboru Johannowi Donnerowi z Beiershorst, zmarłemu w 1830 roku, wystawiono stelę z wazą, z której zwisają wieńce. Cornelius Lepp z Nowego Dworu, zmarły w 1852 roku, otrzymał pomnik żeliwny: wysoki cokół z żałobną postacią kobiecą, częściowo złoconą, „w antycznych formach szkoły Schinkla”.

Marta Koperska-Kośmicka wymienia Orłowskie Pole wśród miejsc, w których w krajobrazie Żuław przetrwały do dziś nekropolie mennonickie, najczęściej jako pozostałości założeń z XIX wieku. Odnotowała też, że przed 2013 rokiem mennonickie stowarzyszenie Mennoniten Arbeitskreis Polen prowadziło na tutejszym cmentarzu prace porządkowe.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 169 mieszkańców w 24 domach: 69 luteranów, 11 katolików i 89 mennonitów; zarówno parafia luterańska, jak i katolicka mieściły się w Lubieszewie (Ladekopp). W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Orlofferfelde jako wieś na prawie chełmińskim. Notował tu 26 budynków mieszkalnych i 263 mieszkańców, w tym 141 ewangelików, 42 katolików i 76 mennonitów. W tym samym roku dzieci należały do okręgu szkolnego w Orłowie.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył 235 mieszkańców: 125 ewangelików, 38 katolików i 72 osoby zapisane jako inni chrześcijanie.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Lubieszewo (Ladekopp) i podaje tu 96 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Marienburg, s. 14–15, poz. 86; Bernhard Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 245–246; Messtischblatt 1:25 000, arkusz 1780 Tiegenhof, wydanie z 1910 roku; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 40, nr 97; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; program opieki nad zabytkami gminy Nowy Dwór Gdański; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Nowy Dwór Gdański na lata 2022–2025 (uchwała nr 383/LI/2022 z 30 czerwca 2022 roku); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 154, pozycja 94; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35; M. Koperska-Kośmicka, „Zanikanie. Cmentarze mennonickie w przestrzeni kulturowej Żuław”, „Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego” 22, 2013, s. 55, 61.