Osice — cmentarz ewangelicki

Osice, po niemiecku Wossitz, leżą na zachodnim skraju Żuław Gdańskich; przed 1945 rokiem w powiecie Danziger Niederung. W latach 1920–1939 Osice leżały w Wolnym Mieście Gdańsku, wcześniej w Prusach Zachodnich, potem w Rzeszy. Wieś ma nadanie z 1308 roku, a w 1310 przeszła w ręce krzyżackie.

Gotycką świątynię rejestr zabytków datuje na przełom XIV i XV wieku, a inwentarz J. Heisego — na drugą połowę XV wieku, z pozostałościami starszej budowli w ścianie południowej i dawnej zakrystii; wieża pochodzi z 1767 roku. W tym samym roku, według Słownika geograficznego, rozbudowano kościół, wysuwając dalej jego północną ścianę. Świątynia od Reformacji do 1945 roku należała do ewangelików, a otaczający ją cmentarz przykościelny był cmentarzem tutejszej parafii. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz wśród dwóch cmentarzy parafii w Osicach, liczącej wtedy 601 ewangelików.

Po 1945 roku kościół przejęli katolicy; ocalał w całości i jest dziś świątynią filialną pod wezwaniem świętego Antoniego Padewskiego. W 2014 roku ze starszych nagrobków utworzono przy nim lapidarium.

Osice były samodzielną parafią, a należało do niej także Herrengrebin. Ewangelicką listę tutejszych duchownych otwiera Johannes Lado, przybyły w 1573 roku i sprawujący urząd do śmierci w 1593. Trzeci z kolei, Andreas Gitreus, przeszedł stąd w 1602 roku do Trutnów. Od tego samego 1573 roku prowadzi listę tutejszych pastorów Bogumił Szady w aneksie do geografii struktur wyznaniowych Korony, za wykazem duchownych pruskich Ludwika Rhesy.

Jakub Fankidejski wymienia świątynie w Steblewie, Trutnowach, Leczkowach, Kiermarku, Wielkich Cedrach, Osicach, Suchym Dębie, Ostrowitem, Krzywym Kole, Herzbergu i Wocławiu. O ich losie pisze ksiądz Fankidejski: „Wszystkie powyższe kościoły wcześnie utracone są dla wiary św. w skutek prawa patronatu, które wykonywał magistrat gdański”. W tej samej książce opisany jest zamiar utworzenia osobnego biskupstwa gdańskiego. Na uposażenie biskupa z katedrą Najświętszej Maryi Panny przewidziano między innymi bogate wsie żuławskie: Steblewo, Krzywe Koło, Suchy Dąb, Ostrowite, Grabiny i Osice. Zamiar nie doszedł do skutku.

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Wossitz jako wieś na prawie chełmińskim z 25 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 415, w tym 225 ewangelików i 190 katolików. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Giemlicach; miejscowość miała własny okręg szkolny. W Słowniku geograficznym te same liczby — 415 mieszkańców, 225 ewangelików i 190 katolików — podano dla 1868 roku.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje w gminie 372 mieszkańców: 176 ewangelików i 196 katolików.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1660 roku, księgi konfirmacji od 1851 roku i wykaz komunikantów od 1886 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St 1660— K 1886— Konf 1851— Aufzeichnungen: Chronik seit 1774; Predigerliste seit 1573, mit Lebensläufen seit 1762. Ziv.-Reg. im St.-A. Danzig: Geb Tr St 1809—11, und besonders für Herren- und Mönchengrebin Geb St 1809—11 Tr 1809. Dupl. im St.-A. Danzig: Tf Tr St 1796—1805. Dupl. A.-G. Danzig: Tf Tr St für Wossitz und Herrengrebin 1814—74”. W spisie Bära są ponadto kronika od 1774 roku i lista duchownych od 1573 roku.

W maju 1910 roku tutejszy kościelny i grabarz August Haak otrzymał Powszechną Odznakę Honorową (Allgemeines Ehrenzeichen).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 173 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 579 dusz.

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 5; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. VII, hasło Osice; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 159, 204–205; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 20–21, poz. 70; B. Szady, „Geografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II połowie XVIII w.”, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, „Kurzgefasste Nachrichten…”, Königsberg 1834; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 112; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 29; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 65, pozycja 356; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26; „Der Tag” (Berlin), 12 maja 1910 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).