Osieki Lęborskie — cmentarz ewangelicki z kaplicą grobową (działka 23)

W Osiekach Lęborskich, po niemiecku Ossecken, zachowały się ślady dwóch dawnych cmentarzy ewangelickich. Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia je osobno: cmentarz przykościelny na działce 22, objęty wpisem do rejestru wraz ze świątynią, oraz cmentarz ewangelicki z kaplicą grobową na działce 23. Ten drugi, mniejszy, opisuje Jan Wild. Przy kościele chowano zmarłych do 1834 roku, kiedy każda wieś parafii otrzymała teren na własny cmentarz; w Osiekach działkę na nowy cmentarz wyznaczono we wsi, tuż obok kuźni, po prawej stronie drogi do Lublewa, i kupiono ją od von Köllera. Wild nie podaje, kiedy to było; Köllerowie mieli majątek od 1861 roku.

Cmentarz użytkowano do 1945 roku, a po wojnie porzucono i zatarto. Przy artykule Wild zamieścił fotografię z 2021 roku podpisaną „Kaplica cmentarna w Osiekach”: niewielka budowla z kamienia polnego ma ceglane narożniki i ostrołukowe wejście w ceglanym obramieniu, na szczycie krzyż, a ściany porasta bluszcz. Gminny program opieki nad zabytkami gminy Choczewo na lata 2026–2029 wymienia go w gminnej ewidencji zabytków jako cmentarz ewangelicki z kaplicą grobową, obecnie katolicki nieużywany.

Osieki były siedzibą rozległej parafii ewangelickiej: w 1658 roku należały do niej między innymi Lunowo, Zakęciny, Sosin i Bobrowo (dziś Biebrowo). W 1784 roku Brüggemann umieścił Osieki trzy mile na północ-północny wschód od Lęborka. Obok zamku z okazałymi zabudowaniami gospodarczymi i folwarku mieszkali pastor i zakrystian, pięciu gospodarzy i pięciu zagrodników; była cegielnia, karczma i kuźnia — razem 34 dymy — a wokół duży las sosnowy z domieszką buka.

Kościół był macierzysty w inspekcji charbrowskiej; należało do niego ponad 20 wsi szlacheckich, między innymi Choczewo, Choczewko, Jackowo, Kierzkowo, Lubiatowo, Przebendowo, Żelazno i Biebrowo, oraz dwie wsie zachodniopruskie, Prüssow i Bzin, a — jak dodaje Brüggemann — „ehemals auch das Dorf Wierschuzin”, czyli dawniej także Wierzchucino.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich podawał dla 1877 roku 376 mieszkańców wyznania ewangelickiego, dodając, że w okolicy mieszka jeszcze ludność polska i katolicka, której liczby nie podał. Z parafii osieckiej wydzielono z czasem samodzielną gminę kościelną w Ciekocinie, obejmującą sześć okolicznych wsi i obszarów dworskich; zarządzenie z 24 października 1902 roku weszło w życie 1 stycznia 1903 roku.

Według księgi adresowej majątków rycerskich Pomorza z 1879 roku właścicielem majątku rycerskiego Osieki Lęborskie był kapitan von Köller. W 1879 roku majątek liczył 1627,96 hektara. Przy majątku działały huta szkła, w 1905 roku wydzierżawiona Hermannowi Gumzowi, oraz cegielnia. W latach 1892–1911 właścicielem majątku był landrat i dyrektor ziemstwa Adolf von Köller, a w 1928 roku rotmistrz Eberhard von Köller.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś jako siedzibę parafii i podaje 3200 dusz oraz miejsca kazań w Wierzchucinie, oddalone o 8 kilometrów, i w Żelaznej, oddalone o 7,5 kilometra; urząd pastora był wtedy nieobsadzony.

Kościół ewangelicki, wzniesiony w 1740 roku, przejęli po 1945 roku katolicy, a stare nagrobki z jego otoczenia usunięto. Jest to dziś kościół filialny pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny Gwiazdy Morza. Rejestr zabytków województwa pomorskiego obejmuje świątynię i leżący przy niej cmentarz, datowany na drugą połowę XIX wieku, jednym zapisem o numerze A-1235 z 20 lipca 1988 roku. Karty ewidencyjne obu osieckich nekropolii noszą daty 15 listopada 1984 i 30 października 1985 roku, a zapisany na jednej z nich stan „czynny” dotyczy cmentarza przy czynnym kościele.

Źródła: P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, „General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche”, z. 2: „Die Provinz Pommern”, Berlin 1879, s. 251; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojewódzka ewidencja zabytków (WUOZ Gdańsk, gmina Choczewo, pozycje 90, 91 i 92); ewidencja konserwatorska cmentarzy Pomorza (Białe Karty, karty z 15 listopada 1984 i 30 października 1985); „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, rocznik 1902; cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom VII, hasło „Osieki 1.”; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Choczewo na lata 2026–2029 (uchwała nr XXXVII/246/2026 z 23 kwietnia 2026 roku); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1077; „Pommersches Güter-Adressbuch”, Stettin 1892, s. 118–119; „Pommersches Güter-Adressbuch”, wyd. 2, Stettin 1905, s. 130–131; „Landwirtschaftliches Adressbuch der Rittergüter, Güter und Höfe der Provinz Pommern”, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 127; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 113; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie. Osieki Lęborskie, cz. II”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, nr 11 (288)/2026, s. 10; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie. Osieki Lęborskie, cz. 1”, tamże, nr 10 (287)/2026, s. 9.