Osieki Lęborskie — cmentarz ewangelicki przy kościele

Przy kościele w Osiekach Lęborskich zachował się dawny cmentarz ewangelicki. Ewidencja konserwatorska ujmuje go jako cmentarz przykościelny na działce 22, a osobno notuje drugi cmentarz ewangelicki, z kaplicą grobową, na działce 23.

Osieki Lęborskie, po niemiecku Ossecken, leżą na dawnym pograniczu Pomorza. Przed 1945 rokiem należały do powiatu lęborskiego (Kreis Lauenburg i. Pom.) w rejencji koszalińskiej, w prowincji Pomorze, i miały własny urząd stanu cywilnego (Standesamt) oraz okręg urzędowy (Amtsbezirk Ossecken). Niegdyś była to wieś biskupia z prawem do bursztynu wyrzucanego przez morze — jedyny majątek w okolicy, który je miał. Wieś była silnie ewangelicka i stanowiła samodzielną parafię (Kirchspiel Ossecken) z własnym kościołem parafialnym.

Najstarszy ślad tutejszego kościoła to kapłan z Osiek wymieniony wśród świadków dokumentu z 25 marca 1284 roku; zależność od biskupów kujawskich trwała aż do biskupa Wolskiego. Dzieje tutejszego kościoła sięgają czasów przed Reformacją. Około 1400 roku należał on do najzamożniejszych w dekanacie i, tak jak kościoły w Lęborku i Neuendorf, odprowadzał rocznie dwie grzywny; Cramer zaliczał świątynie szlacheckie tej ziemi, wśród nich osiecką, do budowli z czasów krzyżackich. Ksiądz Jakub Fankidejski zapisał, że Osieki należały wówczas do biskupów kujawskich, którzy zapewne ufundowali tu świątynię, a w 1566 roku biskup Wolski sprzedał Osieki razem z Charbrowem Ernestowi Wejherowi. Ten jako patron nie wypuścił kościoła z rąk ewangelickich, a od 1621 roku wyłączny patronat, jako lenno kościelne, dzierżyli von Krockowowie.

Najstarszy kościół był drewniany i nie miał stałych ławek dla przyjezdnych; w 1608 roku Georg von Krockow, który sam wyznaje w tym zapisie luteranizm, opisał jego stan jako opłakany. Fankidejski nie podaje, gdzie stał ów pierwszy kościół ani kiedy go rozebrano — notuje tylko, że „w następnym czasie zupełnie zaginął osiecki kościół”.

Pierwszego pastora osieckiego, Valentinusa Labischusa, wyświęcił według superintendenta Thyma biskup gnieźnieński; Müller przyjmuje, że sprawował on tu urząd jako proboszcz katolicki, a później przeszedł do Kościoła ewangelickiego. Drugi na liście Müllera, Albert Czetmar z Polski, został ordynowany w Poznaniu, a wprowadził go tu prepozyt Jacob Hogensen; według Jana Wilda Czetmara wyświęcono w Poznaniu na księdza katolickiego, a potem przeszedł on na luteranizm.

Parafia była rozległa. W 1658 roku obejmowała, prócz samych Osiek, między innymi Lunowo, Zakęciny, Sosin, Bobrowo, Słajszewo, Jackowo, Lubiatowo, Wielkie i Małe Lubielewo, Przebendowo i Wierzchucino.

Nową świątynię wraz z zamkiem wzniósł Gneomar Reinhold. Całe Osieki spłonęły 8 grudnia 1726 roku; z kościoła ocalał tylko dół wieży. Gneomar Reinhold odbudował i zamek, i kościół. Kościół mierzy 35 metrów długości, 11,5 metra szerokości i 7,5 metra wysokości, a 15 października 1826 roku otrzymał nowe organy. Para mosiężnych lichtarzy ołtarzowych wysokich na 61 centymetrów pochodzi z 1734 roku.

W 1784 roku Osieki leżały trzy mile na północ-północny wschód od Lęborka. Obok zamku z okazałymi zabudowaniami gospodarczymi i folwarku mieszkali pastor i zakrystian, pięciu gospodarzy i pięciu zagrodników; była cegielnia, karczma i kuźnia — razem 34 dymy — a wokół duży las sosnowy z domieszką buka. Do parafii należało ponad 20 wsi szlacheckich, między innymi Choczewo, Choczewko, Jackowo, Kierzkowo, Lubiatowo, Przebendowo, Żelazno i Biebrowo, oraz dwie wsie zachodniopruskie, Prüssow i Bzin, a — jak dodaje Brüggemann — „ehemals auch das Dorf Wierschuzin”, czyli dawniej także Wierzchucino.

W 1784 roku kościół w Osiekach Lęborskich, po niemiecku Ossecken, należał do inspekcji charbrowskiej.

Kazania głoszono dawniej po polsku i po niemiecku; od 1825 roku polskie wygłaszano już tylko cztery razy do roku, dojazdem z Salina, aż do 1860 roku, kiedy według Schultza zaniechano ich zupełnie (🟡 według Gerlacha, który powołuje się na Franza Tetznera, ostatnie polskie nabożeństwo ewangelickie odbyło się w Osiekach w 1865 roku; sam Tetzner, s. 29, notuje pod tym rokiem wygaśnięcie kaszubskiego języka kościelnego w Osiekach).

Kościół w Osiekach Lemcke uznał za niewątpliwie średniowieczny, choć przebudowy zatarły dawne formy i zamieniły go w budowlę tynkowaną; ma wciągnięte, trójbocznie zamknięte prezbiterium i kwadratową wieżę z ośmiobocznym hełmem wyrastającym z czterech szczytów. Nawa kościoła w Osiekach mierzyła w świetle 24,2 na 10,7 metra, wieża 7,10 na 7,10 metra, a cały kościół bez wieży — 31,4 metra. Chrzcielnica w Osiekach ma naiwne płaskorzeźby — między innymi kwiat, liście, zające, lilię heraldyczną, jeźdźca i lisa nad gęsią; Lemcke datował ją najwcześniej na XVI wiek. Barokowa nastawa ołtarzowa miała według Lemckego w polu środkowym malowanego Chrystusa triumfującego oraz rzeźby Mojżesza i Jana Chrzciciela (Jan Wild opisuje dziś pośrodku obraz Ukrzyżowanego, a Chrystusa Triumfującego jako figurę w zwieńczeniu); ambona w podobnych formach ma figury Jonasza i Jezusa w Ogrójcu.

Mosiężna misa chrzcielna o średnicy 44,5 centymetra ma w dnie Zwiastowanie otoczone powtarzanym napisem późnogotycką majuskułą „WART GELUCK ALZ EMLE”.

Według księgi adresowej majątków rycerskich Pomorza z 1879 roku właścicielem majątku rycerskiego Osieki Lęborskie, po niemiecku Ossecken, był kapitan von Köller. W 1879 roku majątek liczył 1627,96 hektara i miał hutę szkła. Majątek pozostał w rękach rodu von Köller przez cały okres objęty księgami adresowymi: w latach 1892–1911 właścicielem był landrat i dyrektor ziemstwa Adolf von Köller, a w 1928 roku rotmistrz Eberhard von Köller. Przy majątku działały huta szkła, w 1905 roku wydzierżawiona Hermannowi Gumzowi, oraz cegielnia.

Na Friedrichu Adolfie Sydowie, ordynowanym na tutejsze probostwo 13 marca 1887 roku, urywa się spis Müllera. Jeszcze w 1887 roku liczyła dwadzieścia dziewięć miejscowości, a dwa lata później odłączono od niej Bychowo, Gniewinko, Toliszczek i oba Perlina na rzecz parafii w Gniewinie; w 1904 roku otwarto kościół pomocniczy w Wierzchucinie i odtąd parafia miała dwa kościoły. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś jako siedzibę parafii i podaje 3200 dusz oraz miejsca kazań w Wierzchucinie, oddalone o 8 kilometrów, i w Żelaznej, oddalone o 7,5 kilometra; urząd pastora był wtedy nieobsadzony.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zastał tu 390 ewangelików i 4 katolików, a tych ostatnich przypisał parafii w Żarnowcu (Zarnowitz) po zachodniopruskiej stronie granicy. Według Meyersa, który podaje stan ze spisu z 1910 roku, mieszkały tu 332 osoby, a Słownik geograficzny notował w 1877 roku 376 mieszkańców wyznania ewangelickiego oraz — w okolicy — ludność polską i katolicką, której liczby nie podał.

Według Jana Wilda przy kościele chowano zmarłych do 1834 roku. W tym roku każda wieś parafii otrzymała niewielki teren na własny cmentarz, najczęściej poza zabudowaniami, w lasku albo na niewielkim wzniesieniu obsadzonym drzewami, a dla samych Osiek wyznaczono nowy cmentarz we wsi, przy drodze do Lublewa.

Po 1945 roku ludność ewangelicką wysiedlono, a świątynię przejęli katolicy — dziś jest to filialny kościół rzymskokatolicki pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny Gwiazdy Morza, wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-1235 decyzją z 20 lipca 1988 roku. Wykaz opisuje go jako „kościół ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem NMP Gwiazdy Morza, 1740”.

🟡 Źródła nie zgadzają się w dwóch szczegółach. Lemcke uznał kościół za niewątpliwie średniowieczny, zmieniony przebudowami, a rejestr zabytków datuje dzisiejszą budowlę na 1740 rok, po pożarze z 1726 roku. Według Jana Wilda przy kościele przestano chować zmarłych w 1834 roku, a rejestr zabytków datuje cmentarz przykościelny na drugą połowę XIX wieku.

Źródła: L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1067; H. Lemcke, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Pommern”, cz. III, t. II, z. 5: „Die Kreise Bütow und Lauenburg”, Stettin 1911, s. 296, 297; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, „General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche”, z. 2: „Die Provinz Pommern”, Berlin 1879, s. 251; ewidencja konserwatorska cmentarzy Pomorza (Białe Karty); rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego (A-1235, decyzja z 20 VII 1988); Franz Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, s. 257–259; ksiądz Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 230; Gemeindelexikon für die Provinz Pommern (spis powszechny z 2 XII 1895), s. 192–193; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; cmentarze ewangelickie Nordow (ciekocinko.pl, kulturawlesie.pl); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1077; „Pommersches Güter-Adressbuch”, Stettin 1892, s. 118–119; „Pommersches Güter-Adressbuch”, wyd. 2, Stettin 1905, s. 130–131; „Landwirtschaftliches Adressbuch der Rittergüter, Güter und Höfe der Provinz Pommern”, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 127; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 113; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie. Osieki Lęborskie, cz. II”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, nr 11 (288)/2026, s. 10; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899, s. 29.