Osieki Lęborskie — kościół (obecnie NMP Gwiazdy Morza)

Osieki Lęborskie — po niemiecku Ossecken — leżą dziś w gminie Choczewo i powiecie wejherowskim, a do 1945 roku należały do powiatu lęborskiego na Pomorzu. Dawny kościół ewangelicki, murowany z cegły i barokowy, rejestr zabytków datuje na 1740 rok; Franz Schultz podaje, że ma 35 metrów długości, 11,5 metra szerokości i 7,5 metra wysokości. Po 1945 roku przejęli go katolicy; dziś jest kościołem filialnym pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny Gwiazdy Morza, wpisanym do rejestru zabytków pod numerem A-1235 (20 lipca 1988 roku) razem z otaczającym go cmentarzem.

Przed Reformacją Osieki były wsią biskupów kujawskich, którzy według „Słownika geograficznego” zapewne założyli i tutejszy kościół; do wsi należało prawo do bursztynu. Schultz odnosi do tej wsi kapelana „z Osieka”, wymienionego wśród świadków dokumentu z 25 marca 1284 roku. Około 1400 roku tutejszy kościół należał do najzamożniejszych w dekanacie lęborskim.

Wizytacji z 1583 roku w dekanacie lęborskim w ogóle nie przeprowadzono. Zapisano przy nim zdanie krótkie i mocne: „qui non est visitatus ob periculum salutis” — nie został zwizytowany z powodu niebezpieczeństwa dla życia. Wymieniono osiem tutejszych kościołów: Lębork, Garczegorze, Brzeźno, Janowice, Białogardę, Łebę, Osieki i Zawołyniec, czyli Salino — i wszystkie opatrzono tą samą uwagą: omnes ab haereticis occupatae, czyli wszystkie zajęte przez „heretyków”, jak nazywało tutejszych ewangelików to katolickie źródło.

Biskup Wolski sprzedał Osieki razem z Charbrowem Ernestowi Wejherowi — według Fankidejskiego i Schultza w 1566 roku, według Reinholda Cramera (1858) i Jana Wilda w 1564 roku — a ten jako patron już kościoła z rąk nie wypuścił. W 1605 roku jego syn sprzedał dobra Georgowi von Krockow, który w 1621 roku objął wyłączny patronat; nową świątynię i pałac wzniósł według Schultza dopiero syn Georga, Gneomar Reinhold, pochowany w 1658 roku w rodowej krypcie pod prezbiterium. W kryptach pod kościołem spoczywają dawni właściciele dóbr z rodu von Krockow.

Wśród najdawniejszych duchownych są dwie postacie z pogranicza wyznań i języków: Valentinus Labischus, według superintendenta Thyma wyświęcony jeszcze przez biskupa gnieźnieńskiego, a potem — jak przyjmuje Müller — luteranin, oraz Albert Czetmar, przybysz z Polski, ordynowany w Poznaniu. W 1643 roku pastorem był tu Johann Hankotius: 18 listopada podpisał wraz z innymi duchownymi synodu janowickiego prośbę do gdańskiego Ministerium o pomoc dla pastora Salina, któremu dwa razy podpalono dom. Po Reformacji parafia osiecka była bardzo rozległa.

W 1658 roku w jej skład wchodziły Osieki, Lunowo, Ulmye, Zakęciny, Sosin, Bobrowo (dziś Biebrowo), Szlazowo, Jackowo, Krysowo, Lubetowo, Witenberg, Małe i Wielkie Lubielewo, Starbienino, Bychowo, Mały i Wielki Perlin, Gotszowo, Grotszewko, Zalesie, Przebendowo, Człuchowo i Wierzchucino.

W 1719 roku parafia w Osiekach Lęborskich zapisała osiemdziesiąt chrztów, szesnaście osób zaślubionych i pięćdziesięciu dwóch zmarłych. Wykaz duchownych ordynowanych w Gdańsku w latach 1705–1750, który podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Böhma (1730). Wieś dwukrotnie płonęła. Pożar 8 grudnia 1726 roku strawił całe Osieki wraz z poprzednią świątynią — ocalała podstawa wieży, którą wykorzystano przy odbudowie na dawnych fundamentach i kryptach. Drugi pożar, w 1811 roku, zniszczył dwór, plebanię i archiwum parafialne. W ogłoszonym w prasie w 1816 roku wykazie utraconych listów zastawnych wymieniono należący do tutejszego duchownego Rotzolla list zastawny na 200 talarów, który spłonął w pożarze w Osiekach 1 kwietnia 1811 roku.

W 1784 roku Osieki były parafią macierzystą inspekcji charbrowskiej, a wieś miała pański zamek i okazałe zabudowania gospodarcze oraz trzydzieści cztery paleniska. Mieszkali tu wtedy pastor i zakrystian, pięciu gospodarzy i pięciu zagrodników; była cegielnia, karczma i kuźnia, a wokół duży las sosnowy z domieszką buka. Do parafii wcielono wówczas ponad dwadzieścia wsi szlacheckich — między innymi Ciekocino, Kurowo, Przebendowo, Sasino i Bychowo — a do tego dwie leżące już w Prusach Zachodnich, zapisane w druku jako Prüssow i Bzin; Wierzchucino, jak zaznaczono, należało do niej dawniej. Do parafii należały też Choczewo, Choczewko, Jackowo, Kierzkowo, Lubiatowo, Żelazno i Biebrowo, a o Wierzchucinie Brüggemann pisze: „ehemals auch das Dorf Wierschuzin”, czyli dawniej także wieś Wierzchucino.

Z wyposażenia zachowały się między innymi kamienna chrzcielnica, późnobarokowy ołtarz, ambona oraz dziewiętnastowieczne organy firmy Völknera z Duninowa. Najstarszym elementem wyposażenia jest ośmioboczna chrzcielnica z piaskowca gotlandzkiego, datowana według Jana Wilda na XV wiek, choć nie wyklucza się, że pochodzi jeszcze z XIII–XIV stulecia; Hugo Lemcke w inwentarzu z 1911 roku kładł ją najwcześniej na XVI wiek. Zdobią ją naiwne motywy — czteropłatkowy kwiat obok kielicha kwiatowego, liście akantu i róży, lilie heraldyczne, kroczący zając, jeździec nad siedzącym zającem i lis nad gęsią — pokrewne zdobnictwu dawnego państwa krzyżackiego. Emerytowany rektor Gerlach pisał w kalendarzu z 1930 roku, że z kościoła do zamku prowadził podziemny korytarz, którego ślad dawał się jeszcze niedawno wykazać.

Romańską w formach chrzcielnicę z wapienia opisuje jako ośmioboczną, wysoką na 1,25 metra, z misą z około 1500 roku; ambonę, jak dodał w 1928 roku, ozdobił płaskorzeźbami miejscowy stolarz, którego nazwiska nie udało się ustalić.

Ołtarz powstał według Jana Wilda prawdopodobnie po 1726 roku; pośrodku, jak go opisuje, jest obraz Ukrzyżowanego (Lemcke w 1911 roku notował w polu środkowym malowanego Chrystusa triumfującego), po bokach rzeźby Mojżesza i Jana Chrzciciela, w zwieńczeniu Chrystus Triumfujący i personifikacja Wiary. Mensę dzisiejszego ołtarza ułożono z dziewiętnastowiecznej płyty nagrobnej z cmentarza przykościelnego. Organy z 1826 roku kupiono w Gdańsku za 300 talarów; złożyli się na nie parafianie, co kwartał — gospodarze po 5 groszy, chałupnicy po 2, parobkowie po 6 fenigów — a pokaźną sumę dołożył właściciel Kurowa, Carl Georg Fliessbach. Schultz zapisał, że nowe organy kościół otrzymał 15 października 1826 roku.

Nabożeństwa odprawiano dawniej po polsku i po niemiecku. Według Schultza od 1825 roku polskie kazania głosił tu cztery razy w roku duchowny z Salina, a w 1860 roku zaprzestano ich zupełnie; Franz Tetzner podaje, że ostatnie polskie nabożeństwo ewangelickie odbyło się w Osiekach w 1865 roku. Według Jana Wilda nabożeństwa dla wiernych mówiących po polsku odprawiano w XIX wieku dwa lub trzy razy w roku, mimo urzędowego zakazu; w 1835 roku przychodziło na nie około 800 osób, w latach pięćdziesiątych — około dwustu.

Kilka wiadomości o tutejszych duchownych przechowała prasa. W styczniu 1839 roku stralsundzka „Sundine” donosiła, że staraniem superintendenta Thyma powstało w powiecie lęborskim towarzystwo biblijne; te starania od początku mocno wspierali pan von Bülow z Osiek, tutejszy duchowny Zuther i rentmistrz domen Schubert, a prezesem jednogłośnie wybrano królewskiego deputowanego powiatowego von Weihera z Leśnic. Gazeta pisała, że wśród uboższej ludności okolicy wciąż brakuje Biblii i egzemplarzy Nowego Testamentu. W październiku 1886 roku tutejszy pastor Kuhlo otrzymał Order Czerwonego Orła czwartej klasy, a 5 lutego 1901 roku pastora Emila Sydowa z Osiek wpisano jako nowego członka zarządu wiejskiej kasy oszczędnościowo-pożyczkowej w Choczewie.

Druga część artykułu Jana Wilda pokazuje, jak wyglądała tu praca duchownego. Pastor Kuhlo w każdą pierwszą środę miesiąca zbierał na plebanii nauczycieli ze szkół parafii, a wiosną odwiedzał wszystkie szkoły z tak zwaną wizytacją wielkanocną. Do 1870 roku wynagrodzeniem duchownego były wyłącznie dary parafian w naturze — żyto, jęczmień, owies, siano, len, gęsi, jaja, kiełbasa, masło i chleb — oraz ich pomoc w pracach na rzecz parafii i plebanii, zwłaszcza w gospodarstwie. Chrzest kosztował na przykład dwie marki, ale przyjęło się płacić za niego dwoma funtami masła; pieniądze od parafian były rzadkim wyjątkiem. Większe ofiary pieniężne składali właściciele okolicznych majątków, którzy od czasu do czasu fundowali też wyposażenie kościoła.

W 1866 roku parafia obejmowała 24 miejscowości i 4005 dusz. Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom VII, 1886) w 1877 roku Osieki Lęborskie liczyły 376 mieszkańców wyznania ewangelickiego. W 1887 roku parafia obejmowała jeszcze 29 miejscowości, dwa lata później odłączono od niej pięć wsi do parafii w Gniewinie, a 2 września 1904 roku poświęcono nowo zbudowany kościół w Wierzchucinie, którym jako kościołem filialnym zarządzano z Osiek.

W 1903 roku Ciekocino, Sasino, folwark Belle-Alliance, Kurowo, Choczewko, Słajszewo i Biebrowo przeszły pod opiekę parafii w Ciekocinie.

Wild przypomina także dwóch ludzi związanych z Osiekami. Hans Adolf Julius von Bülow (1816–1897), syn Wernera von Bülowa, do którego rodziny majątek należał do 1853 roku, został pruskim generałem artylerii. Richard Kuhlo, syn pastora, urodzony w Osiekach w 1850 roku i zmarły w 1923 roku w Norymberdze, pracował od 1875 roku w norymberskiej fabryce maszyn J. A. Hilperta, a od 1889 roku był dyrektorem generalnym spółki akcyjnej, w którą ją przekształcono (AMAG-Hilpert-Pegnitzhütte).

Najdłużej, ponad czterdzieści lat, służył w Osiekach pastor Emil Sydow. Według Wilda urodził się 13 sierpnia 1858 roku w Wetzenow, uczył się w Pasewalku, Chojnie i Anklam, studiował teologię w Berlinie, był nauczycielem domowym i pomocniczym duchownym, a ordynowano go 20 marca 1887 roku w Osiekach. W latach 1900–1903 budował kościół filialny w Wierzchucinie. Gdy wybuchła pierwsza wojna światowa, zgłosił się na ochotnika do wojska, a kiedy ze względu na wiek go nie przyjęto, przez całą wojnę zbierał parafian w różnych miejscach parafii na wspólne modlitwy za żołnierzy na froncie, o szóstej rano albo po pracy. Pisał o dziejach Kościoła do „Lauenburger Heimatkalender” i „Lauenburger Zeitung”, a także humorystyczne opowiadania gwarą („Schnickschnack”). Jego żona Elwine prowadziła od 1925 roku koło gospodyń wiejskich, które zbierało się na plebanii, i bezpłatnie uczyła gry na pianinie.

W marcu 1927 roku Osieki obchodziły potrójny jubileusz pastora: czterdziestolecie ślubu, pracy duszpasterskiej i pobytu w parafii; w tym samym roku odbyła się tu wizytacja generalna. W 1927 roku pastorem w Osiekach był Sydow. Pod koniec życia Sydow prawie nie słyszał, nauczył się czytać z ruchu warg i do końca odprawiał nabożeństwa, a żona podpowiadała mu przez małą trąbkę, kiedy podejść do ołtarza, czytać liturgię czy głosić kazanie. Zmarł w Osiekach 30 grudnia 1930 roku.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3200 dusz oraz miejsca kazań w Wierzchucinie, oddalone o 8 kilometrów, i w Żelaznej, oddalone o 7,5 kilometra. Patronem, z wyłącznym prawem wyboru, był rotmistrz w stanie spoczynku von Köller z Osiek; urząd pastora był wtedy nieobsadzony. Ostatnim pastorem był w latach 1935–1945 Franz Trautmann.

Do 1945 roku do parafii osieckiej należeli ewangelicy z Choczewa, Jackowa, Kierzkowa, Kopalina, Lublewa Lęborskiego, Lubiatowa, Prusewa, Słuchowa, Wierzchucina, Białogóry i Żelaznej. Po wkroczeniu Armii Czerwonej plebania służyła Rosjanom za areszt dla Niemców, a opiekę nad wiernymi pozbawionych duchownych parafii w Osiekach, Ciekocinie i Sasinie przejęła do końca 1945 roku pastorowa Erna Benkendorff, żona ks. Wernera Benkendorffa z Ciekocina: odprawiała nabożeństwa i prowadziła pomoc charytatywną. Do 1945 roku był to kościół parafii ewangelickiej. Po tutejszej wspólnocie została w Archiwum Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej księga zgonów z lat 1928–1945 (sygnatura 93), zamknięta wtedy, gdy wspólnota przestała istnieć. Księga jest zdigitalizowana, ale archiwum udostępnia ją wyłącznie na miejscu, w Koszalinie.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według Fankidejskiego i Schultza biskup Wolski sprzedał Osieki Ernestowi Wejherowi w 1566 roku, według Reinholda Cramera i Jana Wilda — w 1564 roku. Według Schultza polskich kazań zaprzestano w 1860 roku, według Franza Tetznera ostatnie polskie nabożeństwo odbyło się w 1865 roku; Schultz pisze o kazaniach cztery razy w roku od 1825 roku, Jan Wild — o nabożeństwach dwa lub trzy razy w roku.

Według Jana Wilda chrzcielnica z piaskowca gotlandzkiego pochodzi z XV wieku, Hugo Lemcke kładł ją najwcześniej na XVI wiek, a Gerlach opisuje ją jako wapienną, z misą z około 1500 roku. Według ogłoszenia prasowego z 1816 roku pożar w Osiekach wybuchł 1 kwietnia 1811 roku, według E. Müllera budynki plebańskie spłonęły 31 marca 1811 roku. Pastora wprowadzonego w 1887 roku „Deutscher Reichsanzeiger” z 1901 roku i biogram u Jana Wilda nazywają Emilem Sydowem, a E. Müller i wykaz duchownych u tegoż Wilda — Friedrichem Adolfem; według Müllera urodził się 13 sierpnia 1853 roku w Lezenow i ordynowano go 13 marca 1887 roku, według Wilda — 13 sierpnia 1858 roku w Wetzenow i 20 marca 1887 roku.

Według E. Müllera August Kuhlo był pastorem w Osiekach od ordynacji w 1854 roku, a Jan Wild w biogramie jego syna Richarda, urodzonego w Osiekach w 1850 roku, pisze o nim jako o proboszczu od 1876 roku. Nazwiska duchownych drukowano różnie: Notzoll (tak u Müllera i Wilda) w ogłoszeniu z 1816 roku to Rotzoll, a Zuthner w „Sundine” z 1839 roku — Zuther.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. VII, hasło „Osieki”; Franz Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912; Ernst Müller, „Die Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, cz. II, Stettin 1912, s. 257–259; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880; wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego (około 1583 roku), Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; Marek Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej”; karta ewidencyjna zabytku Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; ks. T. Ceynowa, „Ewangelickie księgi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 124 (2025), s. 109–132, tu s. 126; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1077; Franz Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899; Reinhold Cramer, „Geschichte der Lande Lauenburg und Bütow”, t. 1, Königsberg 1858; „Specification Wie viel in denen Landen Lauenburg und Bütow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719”, Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie. Osieki Lęborskie, cz. 1”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, nr 10 (287)/2026, s. 9–12; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 502–503, 420–421; „Heimatkalender für den Kreis Lauenburg i. Pom.”, Lauenburg i. Pom. 1930, s. 58; „Heimatkalender für den Kreis Lauenburg i. Pom.”, Lauenburg i. Pom. 1928, s. 37, 68; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1077; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 113; „Berlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen”, 18 czerwca 1816 roku, s. 13 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „Sundine” (Stralsund), 16 stycznia 1839 roku, s. 6 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „Hannoverscher Kurier” (Hanower), 18 października 1886 roku, s. 6 (obraz strony: Gottfried Wilhelm Leibniz Bibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger” (Berlin), 16 lutego 1901 roku, s. 28 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie. Osieki Lęborskie, cz. II”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, nr 11 (288)/2026, s. 9–15.