Oskowo — cmentarz ewangelicki

Oskowo, po niemiecku Wutzkow, leży w gminie Cewice. Przy wsi zachowały się ślady trzech założeń grobowych: cmentarza wiejskiego w lesie oraz, w wiejskim parku, grobowca właścicieli Oskowa i małego cmentarza służby dworskiej.

Majątek był w 1621 roku lennem rodziny von Lietzen, w 1710 roku przeszedł na Münchowów, a w 1766 roku na Somnitzów. Według Brüggemanna Somnitz odstąpił swoje prawa w 1774 roku matce, owdowiałej hrabinie von Münchow, a ta 19 lipca 1775 roku sprzedała tutejsze udziały Johannowi Heinrichowi von Lietzenowi, który posiadał już drugą część Oskowa. W 1784 roku Brüggemann opisuje Oskowo jako stare lenno rodu von Lietzen, w posiadaniu Johanna Heinricha von Lietzena.

W 1784 roku Oskowo, siedziba szlachecka, było ostatnią pomorską stacją pocztową w stronę Prus Zachodnich. Leżało dwie mile na południe-południowy zachód od Lęborka, nad rzeką Bukowiną, przy trakcie pocztowym z Berlina do Prus i przy drodze pocztowej z Lęborka do Bytowa. Obok folwarku mieszkali trzej gospodarze i trzech zagrodników; był młyn wodny, karczma, kuźnia, nauczyciel, królewski dom pocztowy i folwark Friederichswalde — razem 22 dymy.

Wieś należała do parafii w Mikorowie (Mikrow), ale większość mieszkańców chodziła do bliższej kaplicy w Kozinie.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujmuje Oskowo jako obwód dworski (strona 194, pozycja 168) i notuje tu 280 ewangelików i 55 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Łebuni, katolicy do lęborskiej; w samym Oskowie mieściły się urząd stanu cywilnego i siedziba okręgu urzędowego.

Cmentarz wiejski leży w lesie, około 800 metrów od zabudowań. Wyraźnych granic nie ma; przypuszczalne wymiary to mniej więcej 30 na 60 metrów, a jedną z granic wyznacza starodrzew, zachowany w złym stanie. Drzewiecki pisze, że cmentarz jest na pewno z XIX wieku: początkowo był to mały, kwadratowy cmentarzyk o boku około 15 metrów — przetrwały fundamenty okalającego go muru i najstarsze groby z kamienia polnego — a na początku XX wieku powiększył się kilkukrotnie. Wojewódzka ewidencja zabytków datuje go na drugą połowę XIX i początek XX wieku i prowadzi jako nieczynny cmentarz ewangelicki w złym stanie. W części wschodniej stoją dwie kamienne stele, w których Drzewiecki widzi groby osób innego wyznania niż ewangelickie; przytaczany przez niego Stanisław Cybula uważa, że chowano tu mieszkańców Oskowa wszystkich wyznań.

Cmentarz jest mocno zniszczony, choć ostatnie prace porządkowe poprawiły jego stan. W centralnym punkcie ustawiono granitowy pomnik z inskrypcją polską i niemiecką, regularnie odwiedzany przez dawnych mieszkańców. Z nielicznych czytelnych inskrypcji odczytano między innymi nazwiska Klausa Steu, urodzonego i zmarłego w 1940 roku, Hugona Grotha, zmarłego w 1933 roku, Else Keil z domu Kappe, zmarłej w 1942 roku, i Mety Kuschel z domu Hoffman, zmarłej w 1922 roku.

W wiejskim parku, na jego obrzeżu, zachowały się fundamenty grobowca właścicieli Oskowa, a w przeciwległym końcu resztki niewielkiego cmentarza służby dworskiej — pierwotnie o wymiarach mniej więcej 3 na 15 metrów, ogrodzonego żeliwnym płotem na kamiennych podstawach, z pięcioma lub sześcioma polami grobowymi. Uporządkowało go w 2014 roku Towarzystwo Historyczne Gminy Cewice.

Źródła: M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej”, hasło Oskowo — Wutzkow; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (strona 194, pozycja 168); Gminny Program Opieki nad Zabytkami gminy Cewice na lata 2015–2018, rozdział 6.3.10; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 951–953, 1020.