Osowo Leśne — cmentarz ewangelicki

Osowo Leśne (po kaszubsku Òsowò) to wieś kociewska w gminie Lubichowo, w powiecie starogardzkim, pośrodku Borów Tucholskich. Śladem po ewangelickiej wspólnocie Osowa Leśnego są pozostałości cmentarza z przełomu XIX i XX wieku, leżącego na północ od wschodnich wylotów ze wsi. Gminna ewidencja zabytków wymienia go pod pozycją 167 wykazu gminy Lubichowo, bez datowania i bez podania powierzchni.

W wizytacji archidiakonatu pomorskiego z czasów biskupa włocławskiego Hieronima Rozrażewskiego Ossowo figuruje wśród wsi uposażających parafię w Lubichowie — trzydzieści łanów. W tej wsi wiele łanów leżało pustkami, toteż na ten czas płacono z niej cztery korce żyta i tyleż owsa.

W 1772 roku Osowo znalazło się pod administracją pruską, w prowincji Prusy Zachodnie. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 175 mieszkańców: 20 luteranów i 155 katolików, przy parafii luterańskiej w Starogardzie Gdańskim (Stargard).

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Ossowo jako wieś królewską z 27 gospodarstwami chłopskimi i 47 zagrodami chałupniczymi. Notował tu 97 budynków mieszkalnych i 821 mieszkańców, w tym 386 ewangelików, 416 katolików i 19 Żydów. Ewangelicy należeli do parafii w Borzechowie; katolicy — do parafii w Lubichowie; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Spis z 1 grudnia 1885 roku prowadzi wieś w powiecie starogardzkim (Kreis Preußisch Stargard), w rejencji gdańskiej, na stronie 32 pod pozycją 42, pod niemiecką nazwą Ossowo. Spis podaje 880 mieszkańców, w tym 462 ewangelików, 414 katolików i czworo Żydów, przy 120 budynkach mieszkalnych i 192 gospodarstwach domowych. Ewangelicy należeli do parafii ewangelickiej w Borzechowie, katolicy zaś do parafii w Lubichowie; przynależność do Borzechowa potwierdza wykaz Agathona Harnocha, który wśród szkół tej parafii wymienia szkoły w Lubichowie i Osowie. Kościoła ani domu modlitwy Osowo nie miało; ewangelicka wspólnota wsi miała tu szkołę i cmentarz.

W latach 1920–1939 wieś należała do Drugiej Rzeczypospolitej, w latach 1939–1945 do okupowanego przez Niemcy Pomorza, a po wojnie do Polski. W spisie z 30 września 1921 roku naliczono w Osowie 828 mieszkańców, w tym 298 wyznania ewangelickiego; narodowość polską podało 646 osób, niemiecką 182.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Borzechowo (Bordzichow) i podaje tu 448 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, s. 32–33, poz. 42; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreußen”, Neidenburg 1890, opis parafii Borzechowo; Wizytacje archidiakonatu pomorskiego Hieronima Rozrażewskiego z lat 1583–1599, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, opis parafii Lubichowo; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Cmentarz ewangelicki w Osowie Leśnym — Kociewie24.eu; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, tom XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 45, poz. 46; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 66, nr 164; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 214, pozycja 176; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 42.