Osowo — dawny kościół ewangelicki (Wussow)

Dawny kościół ewangelicki w Osowie, po niemiecku Wussow, jest dziś rzymskokatolickim kościołem filialnym pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa, pod adresem Osowo 34. Stoi w północnej części wsi, na wysokim wzniesieniu, i razem z otaczającym go cmentarzem przykościelnym tworzy kompozycję, którą monografia dawnych cmentarzy powiatu słupskiego nazywa unikalną. Na cmentarzu zachował się częściowo pierwotny układ rzędów nagrobków oraz pozostałości kamieni i krzyży; w latach osiemdziesiątych XX wieku stały tu licznie żeliwne krzyże i mogiły wygrodzone żeliwnymi, ażurowymi płotkami.

Inwentarz zabytków z 1934 roku opisuje kościół jako budowlę z głazów, tynkowaną, o rdzeniu średniowiecznym z około 1500 roku, przekształconą i odnowioną w XVIII wieku; na chorągiewce wieży widniał rok 1711. W nowszych wykazach datowanie jest rozbieżne: krajowa ewidencja zabytków podaje rok 1500, karta obiektu — 1711, a gmina określa kościół ogólnie jako budowlę z XVI–XVIII wieku.

Ten sam inwentarz odnotował w kościele świecznik z herbem Pomorza, ofiarowany w 1637 roku przez księżnę Annę de Croÿ, „z urodzenia księżnę pomorską” — dar ostatniej z rodu Gryfitów. Zachował się też dzwon odlany w 1701 roku w Kołobrzegu przez Ernsta Kreideweißa, z długą łacińską inskrypcją, i ambona połączona z ołtarzem z 1734 roku.

W spisie z 2 grudnia 1895 roku zapisano w gminie wiejskiej 228 ewangelików, trzech katolików i dwóch Żydów, a w obwodzie dworskim — 182 ewangelików. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3768 dusz. Pastorem był Eugen Vogel. Patronat sprawował hrabia von Bismarck z Varzin, a współpatronem był major von Zitzewitz z Püstow. Wcześniej, w 1910 roku, tutejszym pastorem był Friedrich Jäckel: według „Deutscher Reichsanzeiger” z 11 marca tego roku zasiadał w zarządzie założonej na mocy statutu z 14 lutego 1910 roku kasy oszczędnościowo-pożyczkowej z siedzibą w Osowie, razem z dzierżawcą domeny (Oberamtmann) z Alt Chorow oraz gospodarzami z Osowa, Warcina i Wendisch Puddiger.

W 1960 roku nieużytkowany kościół należał do Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w Kępicach, a w 1971 roku był kościołem filialnym parafii Matki Boskiej Różańcowej w Kępicach. Obiekt jest wpisany do rejestru zabytków województwa pomorskiego pod numerem A-163, decyzją z 23 marca 1960 roku (w dawnym rejestrze słupskim — pod numerem 89). Wojewódzka ewidencja notuje go jako „kościół ewangelicki — nieużytkowany wraz z otoczeniem — obecnie kościół filialny”, a wykaz rejestru — jako „kościół ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem Najświętszego Serca Jezusowego, murowano-szachulcowy, 1711, XIX”.

W 2024 roku przeprowadzono prace konserwatorskie przy ołtarzu ambonowym, emporze i prospekcie organowym oraz odnowiono ławki.

Źródła: K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, hasło Osowo; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, Kreis Rummelsburg, s. 162–163, poz. 53 i s. 168–169, poz. 126; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; J. Kohte, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. III: „Die Kreise Schivelbein, Dramburg, Neustettin, Bublitz und Rummelsburg”, Stettin 1934; „Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Koszalinie” 1960, nr 7, poz. 22, s. 3; „Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Koszalinie” 1972, nr 14, poz. 86, s. 9; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 153; „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 11 marca 1910 roku, s. 36 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal).