Ostaszewo — dawny kościół ewangelicki (Schöneberg)

Ostaszewo, po niemiecku Schöneberg, lokowano na prawie chełmińskim przywilejem wielkiego komtura Kesselhuta, wystawionym Jacobowi Cantmuckowi i Konradowi von Eiche nazajutrz po święcie Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny 1330 roku. Do 1920 roku wieś leżała w powiecie malborskim, w rejencji gdańskiej i prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920–1939 w powiecie Wielkich Żuław Wolnego Miasta Gdańska, a w latach 1939–1945 w okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie.

Parafia ewangelicka należała do diecezji malborskiej. Ogłoszenie wakatu w berlińskim „Reichsbote” z 20 września 1896 roku zalicza ją jednak do diecezji Danziger Nehrung; parafia dawała wtedy około 2782 marek dochodu, w tym 765 marek przypadających na opłatę od beneficjum, oraz wolne mieszkanie. Hermann Eckerdt (1868) wymienia Ostaszewo, po niemiecku Schöneberg, wśród wsi, których przywileje lokacyjne z czasów krzyżackich wspominają proboszcza.

Według Wiesława Długokęckiego w 1409 roku wielki mistrz Ulryk von Jungingen nadał parafię Ostaszewo z jej pożytkami gdańskiemu szpitalowi świętej Elżbiety, a 26 czerwca 1411 roku biskup pomezański Jan Rymann inkorporował ją do szpitala; z dochodów proboszcza 38 grzywien miało przypadać szpitalowi. Zależność parafii od szpitala zanikła dopiero po 1571 roku.

Dawny kościół ewangelicki jest dziś czynną świątynią rzymskokatolicką pod wezwaniem świętego Jana Chrzciciela. Do rejestru zabytków wpisano go 21 października 1993 roku pod numerem A-1422; rejestr datuje budowlę na lata 1873–1874. Wokół niego zachował się teren dawnego cmentarza ewangelickiego o powierzchni 0,65 hektara, wraz z ogrodzeniem, bramą i kratami dawnych obejść cmentarnych z końca dziewiętnastego wieku oraz starym drzewostanem; ewidencja datuje go na połowę tego stulecia. Wezwanie świętego Jana Chrzciciela przeniesiono tu po 1945 roku ze średniowiecznego kościoła parafialnego, spalonego w 1945 roku przez wycofujące się wojska niemieckie.

Według sporządzonego przez Roberta Ziemiańskiego zestawienia kościołów poewangelickich przejętych dla kultu katolickiego — opartego na schematyzmie diecezji elbląskiej z 1996 roku i dwóch innych opracowaniach — katolicy przyjęli dawny kościół ewangelicki w 1945 roku, a poświęcili w 1946 roku.

O spalonym kościele średniowiecznym wiadomo więcej, niż widać dziś z ruiny. Viktor Zirkwitz zdążył go obejrzeć i pomierzyć przed wojną. Zaliczył go do najmłodszej grupy żuławskich kościołów murowanych — powstałych po nowej lokacji wsi — i zauważył, że wyróżnia się liczbą osobliwych kształtek, czyli cegieł formowanych na zamówienie. Szczyt wschodni miał bogate profilowanie, a we wnętrzu Zirkwitz odnalazł ślady empory, czyli dawnego chóru dla wiernych.

Kościół rozbudowywano potem ku zachodowi, podobnie jak świątynie w Marynowach, Niedźwiedzicy i Cyganku. Do swojej pracy Zirkwitz dołączył także zdjęcie lotnicze układu wsi. Średniowieczny kościół świętego Jana Chrzciciela miał też za sobą krótki epizod ewangelicki: Bernhard Schmid wymienia z lat 1562 i 1564 dwóch tutejszych duchownych — Joachima Gudoviusa i Hermanna Sachsa, verbi divini magister — „obu zapewne skłaniających się ku nauce ewangelickiej”; pod koniec szesnastego wieku kościół i parafia były znów katolickie. Ruina stoi w Ostaszewie do dziś, wpisana do rejestru zabytków 21 grudnia 1972 roku pod numerem A-738, a przy niej cmentarz rzymskokatolicki o powierzchni 0,30 hektara.

Gmina ewangelicka była we wsi znacznie starsza od swojej świątyni. Gdy około 1523 roku zaczęto głosić Ewangelię w Malborku, przyjęli ją wkrótce także mieszkańcy Ostaszewa, zwłaszcza gospodarze, uboga ludność pozostawała bowiem pod władzą duchowieństwa katolickiego. Po przywileju Zygmunta Augusta z 17 kwietnia 1559 roku, pozwalającym ewangelikom powoływać i utrzymywać nauczycieli, od 1561 roku odprawiano tu nabożeństwa nieprzerwanie — w domach prywatnych albo pod gołym niebem — choć pod wpływem jezuitów duchownych często wypędzano.

Według Jana Wiśniewskiego predykanci ewangeliccy pojawili się w Ostaszewie już w 1559 roku — najwcześniej spośród wymienionych przez niego wsi tej okolicy. Ulga przyszła dopiero po przybyciu Gustawa Adolfa w 1626 roku. Ledwie jednak sklecono stary kościółek, przyszedł z Warszawy posłaniec z rozkazem, że jeśli budynek nie stanie w ciągu doby, zburzone ma być i to, co już postawiono; pracowano więc także nocą, otwory zalepiono płytami z gliny, a dach naprędce pokryto słomą. Wieży, dzwonów i organów nie było; te ostatnie sprowadzono nocą z Gdańska w 1768 roku.

W 1795 roku kościółek z podziurawionymi drewnianymi ścianami i małymi okienkami zamknięto decyzją policji, ale deskowa przybudówka przedłużyła jego istnienie o dalsze osiemdziesiąt lat.

Katolickie akta kościelne, omówione przez Jana Wiśniewskiego, pokazują tę gminę od drugiej strony. W 1636 roku polecono usunąć z Ostaszewa „pastora heretyckiego”, który osiadł tu po wojnie szwedzkiej i udzielał sakramentów; w 1647 roku pomagał mu kantor, uczący dzieci. Lustracja królewszczyzn z 1664 roku zapisała, „że zbor luterski przeciwko prawu koronnemu po teraźniejszej wojnie roku przeszłego 1663 de nowo wieś ta sobie erygowała”; wbrew zakazom oficjała malborskiego i starosty nowodworskiego odprawiano w nim nabożeństwa i ściągano od katolików pieniądze na predykanta, czego lustratorzy zakazali.

W 1700 roku luteranów i mennonitów chowano razem w drugiej części cmentarza parafialnego, ale do 1765 roku mieli już obok kościoła w Ostaszewie własny cmentarz, odgrodzony kratami od katolickiego, który pozostawiono im do dalszego postanowienia. W 1785 roku ewangelicy stanowili około 60 procent mieszkańców parafii — 416 osób (200 mężczyzn i 216 kobiet) — i mieli własną świątynię i pastorów.

Lista znanych duchownych zaczyna się u Harnocha od Joachima Gudoviusa w 1561 roku. Hermann Freytag w opracowaniu o studentach uniwersytetu w Wittenberdze (1903) podaje, że Gudovius pochodził z Lubeki i zapisał się w Wittenberdze 9 października 1545 roku, a w Rostocku 11 października 1546 roku. W 1553 roku został rektorem gimnazjum w Elblągu, później pastorem w Ostaszewie, w 1563 roku diakonem kościoła świętego Jana, a w 1567 roku kościoła Mariackiego w Gdańsku; zmarł 29 lipca 1581 roku. Abraham Hartwich wymienia pod rokiem 1592 pastora Joachima Pollio, obsługującego zarazem Nową Kościelnicę; w 1594 roku Nowa Kościelnica się odłączyła, a do Ostaszewa przyłączył się Jeziernik.

Według Bernharda Schmida gmina ewangelicka w Ostaszewie, po niemiecku Schöneberg, ukształtowała się w ostatnim dziesięcioleciu XVI wieku i początkowo odprawiała nabożeństwa w zagrodzie chłopskiej albo w stodole. Pod koniec XVII wieku gmina zbudowała własny dom modlitwy — budynek szachulcowy kryty trzciną.

Według Abrahama Hartwicha (1723) w 1637 roku pastorem w Ostaszewie, po niemiecku Schöneberg, był Adam Bernhardi, nazywany w księdze kościelnej Nowego Stawu pastorem Ostaszewa i Jeziernika (Schönsee); po jego śmierci 4 września 1646 roku ordynowano w Gdańsku do Ostaszewa i Jeziernika Jana Krzysztofa Buchelhaana z Darmstadtu, pochowanego już w czwartym roku w Tujsku (Tiegenort), a 13 grudnia 1650 roku — Joachima Wittinusa, który w 1660 roku przeszedł do Lubieszewa. Pastor Kacper Drescher, który służył tu od 1660 do 1698 roku, przeżył przerwanie wału pod Nową Cerkwią w 1661 roku, ciężką powódź w Ostaszewie w latach 1674–1676, a w 1680 roku stracił w pożarze cały dobytek.

Według Hartwicha następcą Kacpra Dreschera w Ostaszewie był jego zięć Jerzy Erhard Heusius z Turyngii, a gdy przeszedł do Lasowic Wielkich, 15 lipca 1705 roku jego miejsce zajął Johann George Koch, dotychczasowy rektor szkoły w Tczewie. Wykaz duchownych ordynowanych w Gdańsku w latach 1705–1750, który podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Schrödera (1729). Księga kościelna Ostaszewa zapisuje go jako Johanna Christopha Schrötera: w 7. niedzielę po Trójcy Świętej 1736 roku, w siódmym roku urzędu, wygłosił tu kazanie pożegnalne, bo rada Gdańska powołała go na drugiego duchownego w Petershagen pod Gdańskiem. Dwa dni później witrycy, sołtys i cała gmina jednomyślnie poprosili o objęcie urzędu Gottfrieda Albrechta Kranicha, który, jak sam zapisał, był wtedy w dwunastym roku pracy jako „Evangelischer Lehrer” w Żuławkach (Fürstenwerder).

W wykazie duchownych Żuławek figuruje od 1725 roku. 17 lipca trzej witrycy przywieźli mu powołanie, a Kranich zanotował, że nikogo w Ostaszewie wcześniej nie znał. 29 lipca wygłosił kazanie pożegnalne w Żuławkach, a tydzień później, w 10. niedzielę po Trójcy Świętej, kazanie wstępne w Ostaszewie. W 1740 roku pastorem w Ostaszewie był Gottfried Albrecht Kranich — jeden z czterech duchownych Żuław Malborskich, którzy pisali wtedy do Gdańska w obronie pastora Nowego Stawu. Jednym z tutejszych duchownych był Martin Bergau, autor spisu duchowieństwa Wielkich i Małych Żuław („Die gesammte Priesterschaft im großen und kleinen Werder”).

Ze starego kościoła zachował się srebrny kielich gotyckiej formy, dzieło złotnika Johannesa Meescha z Breslau. Cynowa sześcioboczna misa chrzcielna nosi napis, że podarował ją w 1708 roku Bartholomaeus Zuhter w imieniu swego syna Michaela. Według zapisu w księdze kościelnej misa należała do nowej chrzcielnicy z pokrywą, wykonanej przez snycerza w Gdańsku i oddanej do użytku 25 kwietnia; chrzcielnica kosztowała ze wszystkimi wydatkami ponad 20 talarów. W pierwszym dziesięcioleciu XVIII wieku dom modlitwy przedłużono z tyłu i dobudowano do niego dwie izby, a koszty pokryli ofiarodawcy, których imiona i datki spisano w księdze. Na balustradzie ambony umieszczono mosiężny świecznik ścienny na trzy świece z napisem „Elisabet Schmoltz Anno 1710”. Dwunastoramienny mosiężny żyrandol z dwugłowym orłem ufundował w 1782 roku Andreas Bart.

Drewniane tablice nagrobne George'a Kleina i jego żony, zmarłych w 1828 i 1824 roku, mają bogate ramy w stylu biedermeier. Tarcza nagrobna Johanna Jacoba Philippa, zmarłego w 1847 roku, głosi, że jako żołnierz czwartego batalionu obrony krajowej brał udział w oblężeniu Gdańska, po niemiecku Danzig, w 1815 roku przeszedł kampanię we Francji aż do Rouen i posiadał medal pamiątkowy za lata 1813–1814.

Budowę dawnego kościoła ewangelickiego opisał Agathon Harnoch szczegółowo, z datami. Kamień węgielny położono 1 listopada 1872 roku — dokładnie w środku fundamentów, przed ołtarzem, pod łukiem tęczowym — a tego samego dnia poświęcono szkołę zbudowaną ze środków Towarzystwa Gustawa Adolfa. Kościół poświęcono tymczasowo 26 września 1873 roku, jeszcze bez wieży i bez dzwonów, ze starymi małymi organami; wieżę postawiono dopiero w 1874 roku ze składek. Trzy dzwony, kupione za 2500 talarów z daru cesarza Wilhelma w wysokości 1200 talarów i ze składek Towarzystwa Gustawa Adolfa, poświęcono 11 sierpnia 1876 roku.

W 1878 roku zbudowano organy o dwudziestu trzech głosach, z pedałem i dwoma manuałami. Katalog reklamowy firmy Augusta Terletzkiego z Elbląga podaje jednak inaczej: według niego firma zbudowała do tutejszego kościoła ewangelickiego organy w 1883 roku, o trzynastu głosach. Sam budynek jest murowany, orientowany, na rzucie prostokąta z apsydą i wieżą od zachodu — neogotycki, ceglany. Harnoch ocenił nowy kościół surowo: zbudowano go jego zdaniem bez stylu, fasada była niesymetryczna, hełm wieży za krótki i za cienki, ołtarz postawiony bez fundamentu przechylił się, a ambonę ze zbyt małym baldachimem umieszczono wbrew planowi nie przy łuku tęczowym, lecz przy drugim filarze, tak że duchowny miał połowę gminy za plecami.

Była to wieś duża i wyznaniowo podzielona niemal po równo. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje pod hasłem „Schöneberg, Murksendorff” łącznie 775 mieszkańców: 390 luteranów, 372 katolików i 13 mennonitów, a jako parafię luterańską samo Ostaszewo. Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom V, 1884) parafia ewangelicka w Ostaszewie liczyła w 1868 roku 856 dusz.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Schöneberg 193 budynki mieszkalne i 1474 mieszkańców, w tym 597 ewangelików, 857 katolików, 13 mennonitów i siedmiu Żydów. Ewangelicy i katolicy należeli do miejscowych parafii. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał 1510 mieszkańców: 753 ewangelików, 719 katolików, 35 innych chrześcijan — na Żuławach zwykle mennonitów — i trzech Żydów.

Parafia liczyła 1000 dusz i notowała rocznie 50 chrztów, 15 ślubów, 680 komunikantów i 36 pogrzebów; miejsca szkolne miała w Ostaszewie oraz w Jezierniku (Schönsee) ze Schönebergerfähre. Około 1860 roku należała do ewangelickiej superintendentury malborskiej, liczącej 22 parafie, 26 kościołów i 23 pastorów. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom XI, 1890) podaje, że w Ostaszewie, po niemiecku Schöneberg, obok kościoła parafialnego ewangelickiego działała trzyklasowa szkoła ewangelicka z dwoma nauczycielami i 163 dziećmi oraz dwuklasowa szkoła katolicka ze 144 dziećmi. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 1121 ewangelików; patronami byli ewangeliccy gospodarze na prawie wolnochełmińskim, a pastorem był od 1896 roku Johann Skorka.

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Ostaszewie liczyła wtedy 1183 ewangelików, a pastorem był od 1916 roku dr Albert Maecklenburg.

Ewangelicy z Jeziernika nie mieli we wsi własnej świątyni. Tamtejszy kościół świętego Jerzego był, przez cały czas, o którym mówią źródła, katolicką farą, a dziś jest kościołem filialnym, wpisanym do rejestru zabytków pod numerem A-181. Według Jana Wiśniewskiego w 1636 roku polecono usunąć pastorów z plebanii w Jezierniku, a mimo to w 1640 roku zapisano, że „na cmentarzach tej parafii odbywają się pochówki anabaptystów”, a predykant w Jezierniku i Ostaszewie nazywa się Adam Berent. Tamtejszego proboszcza Daniela Plemięckiego oskarżano wtedy, że pozwala grzebać heretyków w swoim kościele; powoływał się on na umowę zawartą przez poprzednika przed trzydziestu laty, ale jej oryginału nie okazał, toteż do rozstrzygnięcia sprawy przez biskupa zakazano mu takich pochówków.

W 1647 roku duchowny luterański nie mieszkał w Jezierniku, lecz co drugą niedzielę dojeżdżał z Ostaszewa i odprawiał nabożeństwa. Wizytator filii w 1700 roku nie wspomniał o innowiercach, natomiast w 1787 roku zanotowano, że we wsi mieszkają mennonici. Spis z 1 grudnia 1885 roku naliczył w Jezierniku 589 mieszkańców: 235 ewangelików, 234 katolików i 120 innych chrześcijan, na Żuławach zwykle mennonitów. Ewangelicy mieli na miejscu własną szkołę, a na nabożeństwa chodzili do Ostaszewa.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów z lat 1698–1739 i od 1771 roku, ślubów i zgonów od 1771 roku, wykaz komunikantów z lat 1798–1846 i od 1895 roku oraz konfirmacje od 1883 roku. Jego zapis brzmi: „Tf 1698—1739: 1771— Tr St 1771— K 1798—1846; 1895— Konf 1883—. Dupl. A.-G. Tiegenhof: Tf Tr St 1799—1808; 1822—74.”.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Według Schmida gmina ukształtowała się dopiero w ostatnim dziesięcioleciu XVI wieku, a własny dom modlitwy zbudowała pod koniec XVII wieku; inne zapisy podają nabożeństwa od 1561 roku i kościółek sklecony po 1626 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johannes Christophorus Buchelhaan (1646), Johann George Koch (1705), Martin Bergau (1743), Johann Oloff Heinrich Stäcker (1831–1833), Ernst Friedrich Moritz Dallwig (1849–1865), Hermann Emil Krause (1865), Carl Gustav Marter (1875), Johann Karl Ferdinand Skorka (1896), Gerhard Wendland (1930), Karl Cienciala (1936). Bez podanego roku: Johann Christian Eduard Fabricius.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 877 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 1110 dusz. W styczniu 1916 roku ogłoszono, że parafia w Ostaszewie nad Wisłą zostanie wkrótce obsadzona: przysługiwała jej pierwsza klasa uposażenia zasadniczego i dodatkowo 597 marek z fundacji. Ogłoszenie zachwalało Ostaszewo jako największą wieś powiatu malborskiego, liczącą 1756 mieszkańców, z połączeniem kolejką wąskotorową i statkiem parowym do Gdańska, z lekarzem i apteką.

Źródła: H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 52; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 253; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. XI, hasło „Szembark”; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. V, hasło „Malbork”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 439–440; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 277, 278, 280; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 4, nr 47; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Marienburg; V. Zirkwitz, „Die bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig”, rozprawa doktorska Politechniki Gdańskiej 1933, druk Danzig 1940; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków, gmina Ostaszewo; ks. W. Zawadzki, „Archiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Próba analizy wstępnej”, „Studia Elbląskie” 2 (2000), s. 64; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 265–267; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 44, nr 127; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 173, 253; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 420–421, 463; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 24; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 33; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 159, pozycja 124; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 24; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 100, 256, 298; t. 2, s. 351, 464; t. 3, s. 962, 991; t. 4, s. 1143; t. 6, s. 1709, 1743; t. 7, s. 1958; „Der Reichsbote” (Berlin), 20 września 1896 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 31 stycznia 1916 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” 18, 2017, s. 58–59; J. Wiśniewski, „Katolicy i protestanci na terenie byłej diecezji pomezańskiej (1243–1992)”, „Studia Elbląskie” 2, 2000, s. 14–15; W. Długokęcki, „Najstarsza organizacja parafialna na Żuławach Wielkich (do połowy XV w.)”, „Studia Elbląskie” 20, 2019, s. 13–14; W. Z. Łyjak, „Katalog reklamowy firmy organmistrzowskiej »August Terletzki« z Elbląga (1857–1908)”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1999, nr 1, s. 55; H. Freytag, „Die Preussen auf der Universität Wittenberg und die nichtpreussischen Schüler Wittenbergs in Preussen von 1502 bis 1602”, Leipzig 1903, s. 101; Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 192; Księga kościelna parafii ewangelickiej w Ostaszewie (Schöneberg) z zapisami z lat 1705–1753 („Sonstige Verzeichnisse”), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), Archion 255311.