Ostrza — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Ostrzu, po niemiecku Wusters, leży w śródleśnej osadzie i dawnych dobrach rycerskich na południu gminy Debrzno. W Ostrzu stał ewangelicki kościół filialny, a przy nim cmentarz. Heise datuje tę świątynię na 1772 rok i opisuje ją jako budowlę drewnianą albo szachulcową.

Dawnym właścicielem folwarku był pan Węcka, notowany w taryfie poboru podwójnego z 1648 roku, gdy płacił od dwunastu włók folwarcznych i pięciu ogrodników 43 floreny i 10 groszy. Według pruskich ksiąg hipotecznych Ostrza należała do Gustawa Więckowskiego, a od 1753 roku do jego syna Karla Gustava, żonatego z Elisabeth z domu von Kleist. W wykazie wasali z 1774 roku figuruje wśród dóbr 52-letniego Więckowskiego, podpułkownika polskiego, mieszkającego w Dźwierznie (Darsen). Krzysztof i Jan, bracia Więckowskiego, dzierżawili majątki pod Szczecinkiem.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Wusters jako majątek rycerski z osiemnastoma budynkami, jedenastoma domami mieszkalnymi i czterdziestoma dwoma mieszkańcami, wszystkimi wyznania ewangelickiego. Według tego podręcznika ewangelicy należeli do parafii w Lędyczku; dzieci należały do okręgu szkolnego Prützenwalde. Słownik geograficzny, który powtarza dla Ostrza liczby z 1868 roku, podaje też areał 310,92 hektara i czysty dochód z gruntu 217 marek. W XIX wieku dobra należały do rodziny Eger. Słownik umieszcza pocztę i parafię ewangelicką w Lędyczku, oddalonym o pięć kilometrów. Najbliższa stacja kolejowa, Bińcze, leżała czternaście kilometrów dalej.

Wykaz gmin, sporządzony po spisie z 1 grudnia 1885 roku, wymienia Wusters wśród obwodów dworskich powiatu człuchowskiego pod pozycją 139: 312 hektarów, dwa miejsca zamieszkane, sześć domów, pięć gospodarstw domowych i trzydzieści jeden osób — dziewiętnastu mężczyzn i dwanaście kobiet — wszystkie wyznania ewangelickiego. Sądownictwo sprawował dla Ostrza sąd obwodowy w Debrznie. Rubryka parafii katolickiej wskazuje Heinrichswalde, choć żadnego katolika spis tu nie zapisał.

Osada należała kolejno do trzech prowincji: Prus Zachodnich, od 1920 roku Marchii Granicznej Poznań–Prusy Zachodnie, a od 1938 roku prowincji Pomorze.

Karta cmentarza z 30 września 1992 roku ocenia jego stan słowami: „ślady mogił ziemnych, zwarty drzewostan”. Cmentarz leżał przy skrzyżowaniu dróg osady leśnej w pobliżu leśniczówki; nie było wtedy ani ogrodzenia, ani bramy, ani żadnych nagrobków. W 1992 roku po kościele pozostały jedynie fundamenty. Zachował się natomiast starodrzew w dobrym stanie zdrowotnym — cztery lipy, cztery sosny, trzynaście świerków i dwie topole — oraz runo barwinkowe.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom VII, hasło „Ostrza”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat człuchowski, pozycja 139; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, zeszyt IV, Danzig 1887; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, 1890; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Polskie cmentarze — gmina Debrzno; karta cmentarza w Ostrzu, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 357 (s. 15), nr 1378 (s. 132); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 146–147.