Ostrza — dawny kościół filialny ewangelicki (Wusters)

W Ostrzu, po niemiecku Wusters, stał ewangelicki kościół filialny. Inwentarz zabytków Prus Zachodnich Heisego z 1887 roku wymienia wśród kościołów ewangelickich powiatu człuchowskiego „Wusters h. 1772”; skrót oznacza budowlę drewnianą albo szachulcową. W Ostrzu przy kościele filialnym leżał cmentarz. Harnoch podaje, że kościół w Ostrzu (Wusters) był pod patronatem dworskim i że w 1873 roku został gruntownie odnowiony i wyposażony w organy.

Według katalogu reklamowego firmy „A. Terletzki” z 1908 roku, ogłoszonego przez Wiktora Z. Łyjaka, bracia Terletzcy zbudowali dla kościoła ewangelickiego w Ostrzu organy o ośmiu głosach już w 1869 roku; Łyjak zastrzega przy tym, że ta najstarsza część katalogu zawiera szereg błędów. W źródłach nie znaleziono opisu świątyni; koniec alfabetycznego wykazu zabytków powiatu w inwentarzu Heisego, obejmujący strony 399 i 400, nie zachował się.

Według Aleksandra Klempa (1994, s. 214) zbór zbudowano w 1644 roku, a w XIX wieku przebudowano; był on filią Sierpowa (s. 137).

Według pruskich ksiąg hipotecznych Ostrza należała do Gustawa Więckowskiego, a od 1753 roku do jego syna Karla Gustava, żonatego z Elisabeth z domu von Kleist. W wykazie wasali z 1774 roku figuruje wśród dóbr 52-letniego Więckowskiego, podpułkownika polskiego, mieszkającego w Dźwierznie (Darsen). W tym samym wykazie zapisano, że jego bracia Krzysztof i Jan dzierżawili majątki pod Szczecinkiem.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom VII, 1886) w 1868 roku dobra Wusters liczyły 11 domów i 42 mieszkańców, wszystkich wyznania ewangelickiego. Według urzędowego podręcznika rejencji kwidzyńskiej z 1868 roku dzieci należały do okręgu szkolnego Prützenwalde.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje obwód dworski Wusters pod pozycją 139: dwie osady mieszkalne, sześć domów, pięć gospodarstw i trzydziestu jeden mieszkańców, wszystkich wyznania ewangelickiego. Należeli oni do parafii w Lędyczku (Landeck); rubryka parafii katolickiej wskazuje Heinrichswalde, choć katolików spis tu nie zapisał. Okręg urzędowy i urząd stanu cywilnego miały siedzibę w Peterswalde.

W połowie lat dziewięćdziesiątych XIX wieku Słownik geograficzny (tom XIV, 1895) wymieniał Wusters, po polsku Ostrze, w powiecie człuchowskim jako dobra rycerskie. Stacją pocztową dla tych dóbr był Lędyczek (Landeck).

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że tutejsza gmina kościelna w okręgu parafialnym Lędyczka liczyła wtedy 2434 ewangelików, a patronem był właściciel dóbr Neumann. Liczba dotyczy całej gminy kościelnej, nie samej wsi: obwód dworski Wusters (dziś Ostrza) liczył w 1885 roku 31 mieszkańców. W tym samym almanachu zapisano, że gminę obsługiwał pastor Paul Müller z Lędyczka (Landeck), urzędujący od 1886 roku. W czerwcu 1898 roku ogłoszono, że obwód dworski Landeckermühle w powiecie człuchowskim, należący dotąd do gminy kościelnej w Ostrzu, przepisano do parafii w Lędyczku w diecezji człuchowskiej.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. VII, hasło „Ostrze”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 501; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, powiaty chojnicki i człuchowski, 1887, s. 387–388, przypis 10; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat człuchowski, obwody dworskie, s. 164 i 165, pozycja 139; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 85; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 357 (s. 15), nr 1378 (s. 132); „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. XIV, hasło „Wusters”; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 146–147; „Tägliche Rundschau” (Berlin), 26 czerwca 1898 roku, s. 17 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); W. Z. Łyjak, „Katalog reklamowy firmy organmistrzowskiej »August Terletzki« z Elbląga (1857–1908)”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1999, nr 1, s. 46, 52; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 137, 214.