Otłowiec — cmentarze ewangelickie

Ewidencja konserwatorska wykazuje w Otłowcu dwa cmentarze ewangelickie. Z nich jeden leży poza wsią, na północ od zabudowań, po zachodniej stronie drogi do Otłówka, na działce 228/1, a drugi we wsi, po północnej stronie drogi do Osadnik, na działce 35. W drugim z nich, położonym naprzeciw domu numer 33, zachowały się tablice nagrobne. Gminny program opieki nad zabytkami gminy Gardeja na lata 2020–2023 wymienia nieczynny cmentarz ewangelicki z połowy XIX wieku na północ od wsi, po zachodniej stronie drogi do Otłówka; jest czytelny w terenie, zarośnięty, zaniedbany i zachowany szczątkowo.

Otłowiec — dawniej Otłowo albo Otłów, po niemiecku Groß Ottlau, a w dokumencie z 1402 roku Otlow — leży w gminie Gardeja, w powiecie kwidzyńskim, dziesięć kilometrów od miasta powiatowego. Według Słownika geograficznego wieś nadał w 1285 roku biskup pomezański — zapisany tam jako Heideryk — Teodorykowi Stango. W 1294 roku rycerz Szymon, który trzymał tu 112 i pół włóki na prawie chełmińskim, odstąpił biskupowi na jego prośbę i za zgodą swoich dzieci — Ottona, Małgorzaty i Katarzyny — czterdzieści włók, choć biskup zadowolił się trzydziestoma. Połowę pozostałych 72 i pół włóki otrzymał potem Gerhard, mąż Małgorzaty, drugą odkupił od spadkobierców, a w tym samym roku dostał na nie nowy przywilej. W zamian miał pełnić jedną konną służbę w lekkiej zbroi w granicach biskupstwa i płacić na świętego Marcina jednego fenika kolońskiego i funt wosku.

W 1374 roku w otoczeniu biskupa pomezańskiego Mikołaja występuje Jan z Otłowa.

W 1868 roku stały tu 64 budynki, w tym 36 domów, a wśród 316 mieszkańców było 314 ewangelików i dwóch katolików; na należącym do Otłowca folwarku, w 17 budynkach, mieszkało dalszych 146 osób, w tym 131 ewangelików i 15 katolików. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył w Otłowcu 263 mieszkańców i wszystkich 263 zapisał jako ewangelików — ani jednego katolika. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wieś liczyła 183 mieszkańców, a wśród 179 niemieckojęzycznych było 174 ewangelików i pięciu katolików.

Wieś należała do parafii ewangelickiej w Gardei; katolicy należeli do parafii w Groß Schönwalde.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Gardeja (Garnsee) i podaje tu 175 ewangelików.

Źródła: Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Gardeja; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom VII, hasło „Otłowo”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen — spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Marienwerder, s. 76–77, poz. 34; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis z 1 grudnia 1910 roku), Kreis Marienwerder, poz. 28; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020–2023 (uchwała nr XXII/146/2020 z 28 października 2020 roku); „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68.