Otomin — cmentarz ewangelicki

Otomin (po niemiecku Ottomin) to dawne dobra rycerskie na Wyżynie Gdańskiej, około 9,5 kilometra od Gdańska, nad jeziorem, do którego gdańszczanie jeździli na letnie wycieczki. Przed 1920 rokiem leżał w powiecie gdańskim wyżynnym (Kreis Danziger Höhe), w rejencji gdańskiej prowincji Prusy Zachodnie, w latach 1920–1939 w granicach Wolnego Miasta Gdańska, w latach 1939–1945 w Reichsgau Danzig-Westpreußen, po 1945 roku w Polsce.

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku Ottomin z folwarkiem Rambau był majątkiem szlacheckim z pięcioma budynkami mieszkalnymi. Ewangelicy należeli do parafii w Lublewie Gdańskim; katolicy — do parafii w Żukowie; dzieci należały do okręgu szkolnego w Sulminie.

Otomin figuruje na liście z 1667 roku wśród około osiemnastu dóbr szlacheckich Wyżyny Gdańskiej, które wedle przywilejów krzyżackich winne były dziesięcinę katolickiemu kościołowi w Świętym Wojciechu. Wkrótce po 1525 roku właściciele tych dóbr odmówili i dziesięciny, i udziału w kosztach kościoła oraz szkoły; obowiązek potwierdziły dekrety królewskie z 1609 i 1640 roku, a spór zamknął wyrok Trybunału Koronnego w Piotrkowie z 1648 roku, wydany przeciwko luterańskim dziedzicom. W dziewiętnastym wieku ciężar ten zniesiono.

W wykazie wasali z lat 1774–1775 Otomin figuruje wśród dóbr 60-letniego Eduarda Friedricha von Conradiego, burmistrza Gdańska — obok Bąkowa, Jankowa i Sulmina. Według pruskich ksiąg hipotecznych te tak zwane dobra bąkowskie należały wcześniej do Adelgundy von Schwarzwald z domu von Coelmer, od 1761 roku do jej córki Anny Elisabeth von Conradi, po jej śmierci do syna Karla Friedricha von Conradiego — częściowo w spadku, częściowo na mocy umowy kupna z 1787 roku.

W 1798, ściślej 1799 roku, dobra bąkowskie przeszły na fundację: Prowincjonalny Instytut Szkolny i Wychowawczy imienia von Conradiego.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje Otomin z folwarkiem Rambau jako majątek szlachecki z 89 mieszkańcami: 58 luteranami i 31 katolikami; przy parafii luterańskiej zapisano „noch nicht eingepfarrt”, czyli majątku nie przypisano jeszcze do parafii. Według Słownika geograficznego, z danymi z 1868 roku, Otomin razem z folwarkiem Rębowem liczył 32 katolików i 20 ewangelików.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje w obszarze dworskim 133 mieszkańców: 37 ewangelików i 96 katolików. Ewangelicy należeli do parafii ewangelickiej w Lublewie (Löblau), katolicy do parafii w Żukowie (Zuckau). Kościół w Lublewie istniał według przywileju z 1349 roku; w 1562 roku stał się luterański i od tego roku nazwiska tamtejszych duchownych są znane w nieprzerwanym ciągu. Po pożarze z 3 lipca 1683 roku kościół w Lublewie odbudowano i poświęcono rok później; w tej postaci przetrwał. W dzisiejszej gminie Żukowo, tuż przy Przyjaźni, leży drugi Otomin; jego dotyczy wiersz spisu z 1910 roku w wykazie powiatu kartuskiego, wśród obszarów dworskich, obok Mariensee i Rheinfeld, a opisywany tu Otomin należał do powiatu gdańskiego.

W źródłach nie znaleziono kościoła ani kaplicy w Otominie; był tu cmentarz ewangelicki, prowadzony w ewidencji jako obiekt o powierzchni 0,2 hektara na północnym skraju Jeziora Otomińskiego, przy drodze do Sulmina. W Słowniku geograficznym, wykazach Harnocha i karcie ewidencyjnej nie znaleziono daty założenia cmentarza. Po 1945 roku cmentarz na północnym skraju Jeziora Otomińskiego stał się nieczynny. Karta cmentarza z 30 października 1985 roku ocenia jego stan słowami: „Zły.

Zachowany tylko jeden grób, drzewostan zachowany dobrze, brak ubytków”. Granice cmentarza były wtedy nieczytelne, a z dawnego wyposażenia pozostało jedno ozdobne ogrodzenie metalowe, zagrożone zniszczeniem. Teren leżał na stoku wzniesienia, w lesie mieszanym, wśród starych buków i dębów. W lesie rósł buk o średnicy stu trzydziestu centymetrów, uznany za pomnik przyrody.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Przyjaźń (Rheinfeld) i podaje tu 8 ewangelików w obszarze dworskim.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 26–27, poz. 80; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 208–209, nr 125; karta cmentarza w Otominie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gdańsk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 771 (s. 30), nr 1392 (s. 136); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 53, pozycja 224; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 32.