Owidz — cmentarz ewangelicki

Dawny cmentarz ewangelicki w Owidzu leży na południowo-zachodnim stoku wzgórza, przy drodze gruntowej prowadzącej do wsi. Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia go pod pozycją siedemdziesiątą szóstą wykazu gminy Starogard Gdański i podaje powierzchnię 0,34 hektara. Po 1945 roku cmentarz przestał być czynny; daty jego założenia nie znaleziono w źródłach. Ta sama ewidencja wymienia osobno także cmentarz ewangelicki w pobliskim Owidzkim Młynie.

Owidz to wieś kociewska nad Wierzycą, na południowy wschód od Starogardu; nazwa niemiecka brzmiała tak samo. Do 1920 roku i ponownie w latach 1939–1945 należała do niemieckiego powiatu (Kreis) Preußisch Stargard, a w latach 1920–1939 do powiatu starogardzkiego w województwie pomorskim. Zarówno wykaz gmin z 1885 roku, jak i spis z 1910 roku wymieniają Owidz nie wśród gmin wiejskich powiatu, lecz w dziale obwodów dworskich; tak samo notuje go Meyers — jako majątek ziemski z urzędem stanu cywilnego i obwodem urzędowym w Kokoszkowach.

W drugiej połowie osiemnastego wieku Ignacy Grąbczewski utrzymywał w Owidzu domową kaplicę katolicką — posiadał wtedy, prócz Owidza, między innymi Kokoszkowy, Karczemki, Zenisławki i Stary Wiec. Jakub Fankidejski liczy tę kaplicę wśród strat parafii starogardzkiej, obok kaplic w Rokocinie i Suminie oraz kościoła w Nowej Wsi; zaraz po niej przechodzi do strat sąsiedniej parafii kokoszkowskiej.

Według pruskich ksiąg hipotecznych po Ignacym Grąbczewskim Owidz należał od 1789 roku do Adama Pałubickiego, w tym samym roku przeszedł na Melchiora Sylviusa von Koschenbahra, a od 1796 roku należał do Albrechta Ossowskiego. W wykazie wasali z lat 1774–1775 jako dzierżawca Owidza figuruje 31-letni Melchior Grąbczewski, syn wdowy Joanny Grąbczewskiej z Senslau.

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Owidz jako majątek rycerski z 11 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 195, w tym 56 ewangelików i 139 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Starogardzie Gdańskim; katolicy — do parafii w Jablau; dzieci należały do okręgu szkolnego w Kollenz.

Ewangelicy należeli do parafii w Starogardzie, katolicy zaś do parafii w Jabłowie. Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał tu 230 mieszkańców — 145 katolików i 85 ewangelików. W dwunastu budynkach mieszkalnych spis zanotował trzydzieści sześć gospodarstw domowych.

Spis z 1 grudnia 1910 roku odnotował w obwodzie dworskim 261 mieszkańców, a wśród nich 92 niemieckojęzycznych — 72 ewangelików i 20 katolików — oraz 169 osób mówiących po polsku. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, wykazał 232 mieszkańców, w tym 36 wyznania ewangelickiego i 196 rzymskokatolickiego. W tym spisie narodowość niemiecką podało czterdzieści dziewięć osób, a polską 183.

W 1891 roku majątek Owidz należał do Ericha Ebena, w 1903 roku do W. von Hertzberga z Morzeszczyna, a w latach 1909–1912 do Felixa von Hertzberga; w 1909 roku nosił nazwę „Owidz mit Vorwerk Ebenau”. Księga adresowa z 1928 roku podaje jako właściciela hrabiego Maxa Itzenplitza (643 hektary), a dr K. Hącia prowadził tu wtedy gorzelnię i fabrykę konserw. W 1929 roku 100 hektarów majątku Kazimierza Hąci wpisano do wykazu ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu.

Gminny program opieki nad zabytkami na lata 2020–2023 wymienia w Owidzu dwa cmentarze ewangelickie — jeden we wsi, przy drodze, drugi na wzniesieniu w lesie, w północnej części wsi. W programie oba opisano tak samo: słabo widoczne w terenie, zaniedbane, zachowane szczątkowo; przy pierwszym dodano, że nagrobki są nieczytelne.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Starogard Gdański (Preußisch Stargard) i podaje tu 72 ewangelików w obszarze dworskim (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, powiat Preußisch Stargard, s. 36, poz. 105; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig. Auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom 1. Dezember 1910, Berlin 1912, powiat Preußisch Stargard, poz. 101; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat starogardzki, s. 47, poz. 24; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; J. Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 245–246; wojewódzka ewidencja zabytków, wykaz gminy Starogard Gdański, poz. 76 i 77; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Gminny program opieki nad zabytkami gminy Starogard Gdański na lata 2020–2023, Starogard Gdański 2020, s. 64–65; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 56 (s. 3), nr 664 (s. 26), nr 1193 (s. 79); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 214, pozycja 177; „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 174; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 66; „Handbuch des Grundbesitzes”, Prusy Zachodnie, 1909, s. 118; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1929 nr 9 poz. 74, pozycja 17; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1196; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45.