Pachutki — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Pachutkach jest w dokumentacji konserwatorskiej opisany jednym zdaniem: „cmentarz ewangelicki”, bez datowania. Karta z listopada 1988 roku ocenia stan cmentarza słowami: „Stan ogólny średni”. Cmentarz leżał wtedy w polu na zachód od zabudowań wsi i majątku, założony na rzucie kwadratu, bez muru ogrodzeniowego i bramy, z grobami ułożonymi rzędowo. Zachowało się dziesięć nagrobków z pierwszej połowy dwudziestego wieku, najstarszy z 1923 roku, oraz siedem dębów, z których jeden był spalony, a pozostałe w dobrym stanie. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023–2026 wymienia cmentarz w Pachutkach wśród nieużytkowanych cmentarzy ewangelickich, które „są zaniedbane, starodrzew niszczeje, tereny cmentarzy zarastają samosiejkami”.

Pachutki leżą w gminie Prabuty, w powiecie kwidzyńskim. Przed rokiem 1945 nazywały się Pachutken i należały do powiatu suskiego. Pachutki były majątkiem. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego opisuje je jako dobra rycerskie o obszarze 238,63 hektara roli ornej i ogrodów, 51,26 hektara łąk, 7,43 hektara pastwisk, 30,48 hektara lasu i 5,95 hektara nieużytków, z pocztą i telegrafem w oddalonym o 7 kilometrów Kamieńcu oraz stacją kolejową w oddalonych o 10 kilometrów Prabutach.

W 1868 roku stało tu 15 budynków, w tym 5 domów mieszkalnych, a mieszkały 93 osoby: 59 ewangelików i 34 katolików. Według urzędowego podręcznika rejencji kwidzyńskiej z 1868 roku ewangelicy należeli do parafii Riesenkirch; katolicy — do parafii Schönwiese; dzieci należały do okręgu szkolnego Jakobsdorf.

Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył w Pachutkach 5 budynków mieszkalnych, 14 gospodarstw domowych i 86 mieszkańców, wśród nich 83 ewangelików i troje katolików. W tym spisie było 41 mężczyzn i 45 kobiet. Pachutki figurują w spisie z 1885 roku w dziale obwodów dworskich powiatu suskiego i w spisie z 1910 roku jako obwód dworski. Były siedzibą okręgu urzędu stanu cywilnego i obwodu urzędowego, do których należały także Riesenkirch i Jakobsdorf. W spisie z 1 grudnia 1910 roku obwód dworski Pachutken obejmował 333,8 hektara i liczył 91 mieszkańców, z czego 90 podawało niemiecki jako język ojczysty — wśród nich 83 ewangelików i siedmioro katolików. W spisie z 1910 roku jedna osoba podała jako język ojczysty polski.

W rubryce spisu z 1885 roku stoi parafia ewangelicka Riesenkirch i katolicka Riesenburg, czyli Prabuty. Wykaz parafii ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku wymienia Pachutki w okręgu szkolnym Stańkowa, należącym do połączonej parafii Riesenkirch–Riesenwalde. Według Harnocha połączona parafia Riesenkirch–Riesenwalde liczyła 1817 dusz. Riesenkirch powtarza przy tej miejscowości także spis z 1 grudnia 1910 roku. Riesenkirch był wsią pomezańską w powiecie suskim, z własnym kościołem ewangelickim. W Riesenkirch była dwuklasowa szkoła ewangelicka.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Słownik geograficzny podaje dla Pachutek parafię ewangelicką w Prabutach, a katolicką w Schönwiese; urzędowy podręcznik z 1868 roku, spisy z 1885 i 1910 roku oraz Harnoch — parafię ewangelicką w Riesenkirch.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Obrzynowo (Riesenkirch) i podaje tu 61 ewangelików w obszarze dworskim.

Źródła: wojewódzka ewidencja zabytków, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, arkusz gminy Prabuty, pozycja 101, stan z 29 sierpnia 2026 roku; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom VII, hasło „Pachutki”, i tom IX, hasło „Riesenkirch”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, Berlin 1887 — powiat Rosenberg, dział obwodów dworskich, strona 88, pozycja 115; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890, s. 528; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder. Auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom 1. Dezember 1910, Berlin 1912 — Kreis Rosenberg, obwód dworski poz. 110; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023–2026 (uchwała nr LXIII/411/2023 z 22 lutego 2023 roku); karta cmentarza w Pachutkach, oprac. D. Rekowska, 1988 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 120–121; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 76.