Pakotulsko — cmentarz ewangelicki

Cmentarz w Pakotulsku, po niemiecku Pagdanzig albo Pogdanzig, pochodzi z początku XX wieku i leży w zespole folwarcznym: to dawny cmentarz rodowy właścicieli majątku, von der Goltzów, dziś poewangelicki. Jego dzisiejszego stanu nie ustalono — baza „Dwory i Pałace Pomorza” określa ten stan jako nieznany, a gminy Przechlewo nie obejmuje dostępny wyciąg z wojewódzkiej ewidencji zabytków. Księgi adresowe majątków wymieniają baronów von der Goltz jako właścicieli Pakotulska od 1891 do co najmniej 1912 roku.

W 1922 roku majątek należał do Joachima von Borcke, nadporucznika w stanie spoczynku.

Pakotulsko było w powiecie człuchowskim wsią szlachecką z folwarkiem. Spis z 1868 roku wykazał tu 146 mieszkańców w jedenastu domach: 100 katolików i 46 ewangelików. Liczba mieszkańców zmieniała się: 66 osób w 1820 roku, 147 około 1905. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył w obwodzie dworskim 217 mieszkańców, 101 mężczyzn i 116 kobiet, w tym 150 katolików i 67 ewangelików. Katolicy należeli do parafii w Przechlewie, oddalonym o trzy i pół kilometra, a według wizytacji oficjała Trebnica z 1653 roku wieś podlegała wcześniej kościołowi filialnemu w Szczytnie.

Według urzędowego podręcznika rejencji kwidzyńskiej z 1868 roku ewangelicy należeli do parafii Sampohl; katolicy — do parafii Prechlau; dzieci należały do okręgu szkolnego Eisenhammer.

W okolicy ewangelicy mieli kościół w Olszanowie od początku XVII wieku. W 1617 roku arcybiskup Wawrzyniec Gembicki umieścił kościół w Olszanowie w spisie świątyń dekanatu czarneńskiego; świątynia była wtedy w rękach ewangelików i nie przyłączono jej, jak innych opuszczonych kościołów, do żadnej sąsiedniej parafii katolickiej. Wizytacja Trebnica z 1653 roku odnotowuje w Olszanowie zbór luterański. Harnoch pisze — w trybie przypuszczającym — że kościół macierzysty w Olszanowie miał być w rękach luteranów w 1650 roku. Pierwszego duchownego ewangelickiego ustanowiono tam w 1691 roku, a Harnoch podaje jego nazwisko: Pflug. Bär w wykazie ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich podaje, że księgi olszanowskie prowadzono od 1691 roku i obejmują — obok samego Olszanowa — Ruthenberg i Rittersberg.

Parafia zbiorcza w Olszanowie składała się z pięciu małych i rozrzuconych gmin: macierzy oraz Ruthenbergu, Goskowa, Rittersbergu i Bärenwalde.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Pakotulsko należało do Jana Lewald-Powalskiego, od 1722 roku do Władysława Franciszka Grabowskiego, a od 1746 roku do jego córek: Adaminy Doroty, owdowiałej Golańskiej, zamężnej Lipińskiej, i Antoniny Franciszki, zamężnej Dembińskiej. W wykazie wasali z 1774 roku w Pakotulsku mieszkał 50-letni Karol Dembiński, były ławnik ziemski; w 1776 roku odnotowano go jako zmarłego.

W Pakotulsku istniał osobny zbór. Dom modlitwy miał tu stać podobno w 1710 roku, a kolejny urządził w 1788 roku ówczesny właściciel, kupiec Hepner z Darłowa, w dworskim browarze — nabożeństwo odprawiano w nim co cztery tygodnie, a dzwon do niego Hepner ofiarował sam. Następny dziedzic postawił w 1798 roku mały kościół, do którego napływ wiernych okazał się tak duży, że gdy syn budowniczego kazał świątynię odnowić, celowo ją zmniejszono, żeby zniechęcić przyjezdnych. Harnoch podaje te daty za Lambeckiem: dom modlitwy rzekomo w 1710 roku, dom modlitwy w dworskim browarze urządzony przez Hepnera w 1788, kościół postawiony przez następnego dziedzica w 1798.

Według Aleksandra Klempa (1994, s. 164) w Pakotulsku, Raciniewie, a zwłaszcza w Dyminku „autochtoni mogli stanowić pewien procent zborowników”.

Do 1852 roku Pakotulsko było filią parafii olszanowskiej; w tym roku przyłączono je do Sąpolna, a Harnoch prowadzi obie miejscowości pod wspólną nazwą „Sampohl und Pagdanzig”. Parafia liczyła 3245 dusz i miała sześć cmentarzy ewangelickich, a nabożeństwo w Pakotulsku odprawiano co czwartą niedzielę. Tutejszy kościół chylił się wtedy ku upadkowi: ściany oblepiano gliną, wieży, dzwonów ani organów nie miał. Dwa dzwony i organy o dwunastu głosach stały w kościele w Sąpolnie, poświęconym w 1859 roku; patronat nad nim sprawowali wspólnie właściciele ośmiu majątków, wśród nich Sąpolna, Wielkich i Małych Konarzyn.

Archiwum Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej przechowuje dziś pod nazwą Pakotulska (Pagdanzig) ewangelickie księgi metrykalne: dwie księgi chrztów — z lat 1829–1872 (sygnatura 94) i 1873–1939 (95) — oraz księgę zgonów z lat 1831–1891 (96), wszystkie z alfabetycznymi spisami. Wszystkie są zdigitalizowane, ale archiwum udostępnia je tylko na miejscu. Bär notował w 1908 roku przy ewangelickim Przechlewie chrzty i śluby od 1829, zgony od 1831 roku, a księgi parafii w Sąpolnie prowadzono od 1847 roku.

Karta cmentarza z 30 września 1993 roku ocenia jego stan słowami: „brak nagrobków, ślady dwóch mogił ziemnych, drzewostan przerzedzony”. Cmentarz o powierzchni dwudziestu jeden arów leżał wtedy na południowy wschód od wsi, przy drodze polnej na skraju lasu, bez muru i bramy; z zieleni zachował się rząd drzew — cztery dęby, siedem brzóz i świerk — oraz runo z konwaliami.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Jako rok budowy kościoła w Pakotulsku inwentarz zabytków prowincji z 1887 roku podaje w swoim wykazie 1793, a Harnoch za Lambeckiem — 1798. Strona internetowa Archiwum Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej podaje początek pierwszej księgi chrztów na 1831 rok, wykaz ksiąg — na 1829.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Przechlewo (Prechlau) i podaje tu 81 ewangelików w obszarze dworskim (razem z przyległymi osadami).

Źródła: „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, Heft IV, Danzig 1887, s. 388 (opracowanie J. Heisego); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 495 i 503–504; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 14, nr 213 i 215; T. Ceynowa, „Ewangelickie księgi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 124 (2025), s. 127; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Schlochau, s. 164–165, poz. 122; karta cmentarza w Pakotulsku, oprac. H. Grecki, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 381 (s. 17), nr 1332 (s. 123–124); Handbuch des Grundbesitzes, 1891, s. 202; Westpreußisches Güter-Adressbuch, 1903, s. 144–145; Niekammers Güter-Adressbuch, 1909, s. 258; Niekammers Güter-Adressbuch, 1912, s. 172–173; Niekammers Güter-Adressbuch für die Grenzmark, Danzig und Marienwerder, 1922, s. 38; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 140–141; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 164.