Palczewo — cmentarz mennonicki

Palczewo, po niemiecku Palschau, leży w gminie Ostaszewo na prawym brzegu Wisły, razem z dawnym Palczewskim Przewozem. Dawny cmentarz mennonicki z zachowanym starodrzewem, datowany na XVIII wiek, figuruje w gminnej ewidencji zabytków pod pozycją 200, z adresem Palczewo 42. Jest to miejsce odrębne zarówno od cmentarza wsi, na którym odbywają się dziś pochówki (w ewidencji pozycja 205, datowanie na XIX wiek), jak i od drewnianego kościoła z 1712 roku.

Kościół ten jest dziś rzymskokatolickim kościołem filialnym pod wezwaniem Matki Boskiej Częstochowskiej; do rejestru zabytków wpisano go 25 lipca 1989 roku pod numerem A-1282.

Wojewódzka ewidencja zabytków ujmuje Palczewo na pozycjach od 103 do 117: układ ruralistyczny, wiatrak, kościół filialny, dwa cmentarze wraz z bramą jednego z nich oraz budynki pod numerami 12, 20, 28, 29, 30 i 34 wraz z dwoma domami w Palczewie Kolonii. Oba cmentarze określa jako poewangelickie: teren dawnego cmentarza przy kościele filialnym, zlikwidowanego w latach siedemdziesiątych XX wieku (pozycja 106), oraz cmentarz dawniej ewangelicki, następnie rzymskokatolicki, na północnym skraju wsi, z zachowanym drzewostanem (pozycja 107). W ewidencji osobno wymieniono bramę tego drugiego cmentarza z przełomu XIX i XX wieku (pozycja 108). Cmentarza mennonickiego ani adresu Palczewo 42 nie ma w tym zestawieniu — oba pochodzą wyłącznie z gminnego programu opieki nad zabytkami.

Pierwszy przywilej wystawił wsi w 1344 roku wielki mistrz Ludolf König, nazywany w Słowniku geograficznym Ludwikiem; wieś płaciła dwie grzywny czynszu. Słownik geograficzny, opisujący wieś w ówczesnym powiecie malborskim, podaje, że w 1868 roku Palczewo liczyło 525 mieszkańców w 49 domach — 225 katolików, 229 ewangelików, 65 mennonitów i sześciu tak zwanych katolików niemieckich. W Palczewie było według Słownika trzynaście gospodarstw gburskich i trzynaście zagrodniczych, na 99 włókach i 4 morgach.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył w Palczewie, w 51 domach mieszkalnych i 84 gospodarstwach domowych, 474 mieszkańców: 222 ewangelików, 193 katolików i 59 osób zapisanych jako „inni chrześcijanie”.

Harnoch wymienia duchownych ewangelickich w Palczewie od 1630 roku, a Słownik geograficzny — powołując się na dzieje powiatu malborskiego pióra Eckerdta — pisze, że „luterscy pastorowie byli tu przynajmniej już od r. 1641; pierwszym był Jonas”. W 1737 roku tutejszą parafię połączono z Borętami i wspólny pastor rezydował odtąd w Borętach; tam też od 1727 roku prowadzono dla Palczewa osobne zapisy chrztów, ślubów i pogrzebów.

W 1809 roku dołączono do nich Lisewo, a duszpasterzem połączonych gmin został David Wiebe. Około 1890 roku nabożeństwo odprawiano w Palczewie co trzecią niedzielę; na całą parafię, liczącą 537 dusz i mającą trzy cmentarze, przypadało rocznie 26 chrztów, 4 śluby, 200 komunikantów i 4 pogrzeby, a Harnoch odnotował w niej „kilku mennonitów i baptystów”. Parafia katolicka mieściła się w Borętach.

Zanim w 1712 roku powstał kościół, ewangelicy z Palczewa modlili się na strychu u gospodarza Georga Langwaldta. Dom dla duchownego postawiono w 1646 roku. W inwentarzu zabytków zapisano, że „dopiero Anno 1712 urządzono izbę do nabożeństwa w plebanii, gdzie pierwotnie stała stodoła”. Mały kościół ewangelicki w Palczewie był niegdyś częścią mieszkania plebana i uznano go za „godny uwagi jako pomnik najstarszego sposobu budowania w czasach ciężkiego ucisku wiary”.

Kościół miał ołtarz połączony z amboną, obramiony korynckimi kolumnami, oraz kielich z 1676 roku; ściany bielono w 1852 i 1905 roku. Rok 1712 wiąże się też z krucyfiksem tęczowym i mosiężnym żyrandolem z trzema dmącymi aniołami, ofiarowanym przez Johana Krolla. Wśród naczyń była okrągła puszka na hostie o średnicy 9,5 centymetra, z Barankiem Bożym na pokrywie i z grawerowanym na dnie herbem: w tarczy łódź wiślana, w klejnocie Fortuna, obok oznaczenie „J. C. S. 1714”. Architekt Viktor Zirkwitz zaliczył tę budowlę do nielicznych wtedy na Wielkich Żuławach kościołów z bali — jako jedyny przykład wymienił Palczewo.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W gminnej ewidencji zabytków pod pozycją 200 figuruje dawny cmentarz mennonicki z adresem Palczewo 42, a wojewódzka ewidencja określa oba cmentarze wsi jako poewangelickie i cmentarza mennonickiego nie wymienia.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Boręty (Barendt) i podaje tu 211 ewangelików.

Źródła: B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, oraz V. Zirkwitz (rozprawa 1933, druk Danzig 1940); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 427; Max Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, nr 137; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, hasło Palczewo; Wojewódzka ewidencja zabytków, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, arkusz gminy Ostaszewo (stan 29 VIII 2026); Program opieki nad zabytkami dla gminy Ostaszewo na lata 2020–2023; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 VI 2026; Państwowy rejestr nazw geograficznych — Główny Urząd Geodezji i Kartografii; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 178; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 34.