Palczewo — kościół drewniany (Palschau)

Drewniany kościół z 1712 roku w Palczewie (po niemiecku Palschau) jest dziś filialnym kościołem rzymskokatolickim pod wezwaniem Matki Bożej Częstochowskiej w parafii Boręty. Świątynię przejęli katolicy po 1945 roku. Według sporządzonego przez Roberta Ziemiańskiego zestawienia kościołów poewangelickich przejętych dla kultu katolickiego — opartego na schematyzmie diecezji elbląskiej z 1996 roku i dwóch innych opracowaniach — katolicy przyjęli ją w 1945 roku, a poświęcili 13 listopada 1949 roku. Rejestr zabytków województwa pomorskiego wymienia ją pod numerem A-1282 z 25 lipca 1989 roku jako drewniany „kościół ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem Matki Boskiej Częstochowskiej”, datowany na 1712 rok i przebudowany w 1896 roku.

Palczewo leży na Żuławach Wielkich, na prawym brzegu Wisły, dwie i pół mili na zachód od Malborka, razem z dawnym przewozem palczewskim. Pierwszy przywilej wystawił wsi wielki mistrz Ludolf König w 1344 roku; wieś płaciła dwie grzywny czynszu. Słownik geograficzny liczy w niej 13 gburstw i 13 zagród, 99 włók i 4 morgi, a jako pocztę podaje Nowy Staw, jako parafię katolicką zaś — Boręty. Do 1920 roku wieś należała do powiatu malborskiego (Kreis Marienburg), potem do powiatu Wielkie Żuławy (Kreis Großes Werder) w Wolnym Mieście Gdańsku.

Średniowieczna katolicka kaplica pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny podupadła około połowy siedemnastego wieku, a miejscowa gmina ewangelicka — luterańska, później unijna — doczekała się własnej świątyni dopiero w 1712 roku. Kaplica ta istniała już za wielkiego mistrza Konrada von Jungingena (1393–1407): według jego przywileju proboszcz z Boręt miał w niej odprawiać trzy msze w tygodniu, sam albo przez wikariusza, za pięć grzywien rocznie. Jak ustalił Wiesław Długokęcki, gdy boręcki proboszcz Jan Scholen zabiegał o zwolnienie z tego obowiązku, wielki mistrz Paweł von Rusdorf rozstrzygnął w 1427 roku spór z sołtysem Jakubem i wsią: z utworzenia w Palczewie osobnej parafii zrezygnowano, ale mieszkańcom pozwolono ufundować wikarię z uposażeniem dziesięciu grzywien rocznie.

Po wkroczeniu wojsk szwedzkich w 1626 roku kaplica znalazła się według Piotra Bireckiego wśród wiejskich świątyń zniszczonych, zdewastowanych lub okradzionych przez Szwedów; katoliccy wizytatorzy zastali ją sprofanowaną i pozbawioną obrazów. Początkowo ewangelicy z Palczewa należeli do kościoła w Nowej Cerkwi, po niemiecku Neukirch. Gdzie modlono się wcześniej, zapisali zgodnie Agathon Harnoch i Bernhard Schmid: od 1630 roku najpierw po gospodarstwach, potem na strychu chłopa Georga Langwaldta. Dom dla duchownego postawiono w 1646 roku. Katolicka wizytacja z 1647 roku, przytoczona przez Jana Wiśniewskiego, dodaje, że luterański duchowny zbudował wtedy nie tylko dom, lecz także szkołę, w której uczył nauczyciel innowierczy, a sam udzielał sakramentów i chrzcił również dzieci katolickie.

Potem przyszły kłopoty: pastor Henryk Schröder z powodu licznych przykrości ze strony gminy zrezygnował w 1675 roku, a w 1676 roku przeszedł na katolicyzm; ekonomia malborska zakazała wtedy gminie powołania następcy. Gdy mimo to przyjęto Mikołaja Fischera, przez blisko rok nie wolno mu było sprawować urzędu, a sakramentów udzielał pastor z Nowej Cerkwi. Zmarłych pastorów chowano za Wisłą, w Steblewie.

Według Abrahama Hartwicha (1723) pierwszym duchownym w Palczewie, po niemiecku Palschau, mógł być Henning Güldenius z Saksonii, a po nim Jakub Janus, ordynowany do Palczewa w Gdańsku 21 listopada 1641 roku; jako trzeciego wymienia się Jana Poppiusa, który jako pastor palczewski 26 maja 1658 roku udzielił ślubu w Nowym Stawie. Według Hartwicha w 1662 roku powołano do Palczewa Jana Hinnitiusa, zwanego Heinse, z Halle; pastor Mikołaj Fischer zmarł 22 lutego 1679 roku i 1 marca został pochowany w kościele w Steblewie (Stüblau), a w maju tego roku gmina powołała Nathanaela Krügera, który służył tu do 1694 roku, po czym przeszedł do Pręgowa Żuławskiego (Prangenau).

Według Hartwicha 7 czerwca 1694 roku powołano do Palczewa Augusta Christiana Scholtza ze Śląska, który zmarł 18 marca 1699 roku i spoczął w kościele w Steblewie; jego następcę Antoniego Woltera z Zinten złożono z urzędu w 1705 roku, gdy padło na niego podejrzenie w sprawie gospodyni, w której zagrodzie stał wówczas kościół; potem gmina przyjęła Krzysztofa Vizichiusa z Pomorza.

W 1699 roku duchownym w Palczewie został dotychczasowy nauczyciel z Krzywego Koła, z terytorium gdańskiego. „Dopiero Anno 1712 urządzono izbę do nabożeństwa w plebanii, gdzie pierwotnie stała stodoła” — zapisał Schmid w inwentarzu zabytków powiatu malborskiego i uznał ten mały kościół za „godny uwagi jako pomnik najstarszego sposobu budowania w czasach ciężkiego ucisku wiary”. Powstał wtedy drewniany kościół na planie prostokąta o wymiarach około 12 na 8 metrów — jedyna zachowana drewniana świątynia Żuław. Viktor Zirkwitz w rozprawie o rozwoju kościoła wiejskiego dawnego Wolnego Miasta Gdańska zalicza go do budowli z bali, z których na Wielkich Żuławach zostały już tylko pojedyncze, i jako jedyny przykład wymienia właśnie Palczewo. Wykaz duchownych ordynowanych w Gdańsku w latach 1705–1750, który podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Conradiego (1721) i Hoheisela (1723).

Wnętrze jest barokowe: ołtarz połączony z amboną, obramiony korynckimi kolumnami z bocznymi wiciami (dziś ołtarz główny, datowany na 1754 rok, i ambona stoją osobno), empora, prospekt organowy z lat 1686–1687 i polichromie odsłonięte w 2007 roku. Mosiężny żyrandol podarował kościołowi „ku czci Boga” w 1712 roku Johan Kroll. W kościele znajdowała się dobrze rzeźbiona figura unoszącego się anioła chrzcielnego.

Według Piotra Bireckiego ten niewielki anioł chrzcielny zachował się do dziś, a w ołtarzu ambonowym po przejęciu kościoła przez katolików miejsce kosza ambony zajął obraz Zdjęcia z krzyża. Birecki zwraca też uwagę, że prezbiterium nie wydzielono tu ani podwyższeniem, ani balustradą, i przytacza tutejszą inskrypcję z nazwiskiem Michaela Heina jako przykład napisów, które upamiętniały fundatorów instrumentów, polichromii albo ich odnowicieli. Kielich z 1676 roku nosi napis z nazwiskami: Michael Kagelman, Ursula Kagelmans, Nicolaus Fischer — pastor w Palczewie, kapitan Jacob Franck, Jacob Mein, Hans Kroll, Peter Lang, Jacob Hintz, Michael Lang, Andreas Schröder i Salomon Höwelke. Kielich ma gdański znak miejski i znak złotnika Ernsta Kadaua I, mistrza od 1643 roku, zmarłego w 1679 roku.

Zachował się kielich z 1676 roku, ściany bielono w 1852 i 1905 roku, a drewniana sygnaturka była na dachu kościoła według Harnocha od 1876 roku. Kościół miał dwa dzwony i organy o dziesięciu głosach. Organy odnowiono w 1909 roku; znaleziono wtedy na skrzyni dawne malowidła — po jednej stronie Chrystusa otoczonego aniołami, po drugiej barwne ornamenty. Na ścianach kościoła wisiało kilka tarcz nagrobnych z XIX wieku.

Palczewo miało własnego duchownego ewangelickiego do 1737 roku; wtedy tutejszą parafię połączono z Borętami, a wspólny pastor odtąd tam rezydował. Gdy w 1737 roku parafię połączono z Borętami, plebanię, która stała pod jednym dachem z kościołem, otrzymał nauczyciel; w 1839 roku na tej samej działce zbudowano osobną szkołę, starą część mieszkalną rozebrano i pozostał tylko sam kościół. Około 1860 roku Palczewo było filią parafii w Borętach, w ewangelickiej superintendenturze malborskiej; do tej parafii należało także Lisewo (Liessau), przyłączone w 1809 roku. Landrat Parey w wykazie ogłoszonym w 1869 roku w „Altpreußische Monatsschrift” zalicza Palczewo do parafii Boręt, obok Boręt, Lisewa i Pelpliner Außendeich, i zaznacza je wśród wsi, w których ewangeliccy posiadacze więcej niż pół włóki chełmińskiej mają prawo patronatu wywodzące się z wolnochełmińskiego statusu.

Mieszkańcy Palczewa należeli do trzech różnych Kościołów; katolików i ewangelików było niemal po równo. Według Słownika geograficznego w 1868 roku było tu 525 mieszkańców w 49 domach: 225 katolików, 229 ewangelików, 65 mennonitów i sześciu tak zwanych katolików niemieckich. Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom V, 1884) parafia ewangelicka w Palczewie, po niemiecku Palschau, liczyła w 1868 roku 229 dusz; w tym samym wykazie Boręty mają osobno 308 dusz. Pruski spis powszechny z 1885 roku zapisał tu 474 mieszkańców — 222 ewangelików, 193 katolików i 59 innych chrześcijan. Ewangelicy należeli do parafii, którą Harnoch wymienia pod podwójną nazwą Barendt und Palschau, czyli Boręty i Palczewo. Liczyła ona 537 dusz i 200 komunikantów, miała trzy cmentarze, a nabożeństwo odprawiano w Palczewie co trzecią niedzielę.

Z tutejszej parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich Palschau — zachowały się księgi metrykalne z lat 1666–1721. Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Viktor Zirkwitz zalicza kościół do budowli z bali, Harnoch opisał ten sam budynek jako szachulcowy z oszalowaniem z bali. Kiedy w Palczewie zaczęto głosić kazania luterańskie, źródła podają rozbieżnie: Harnoch mówi o roku 1630, Słownik geograficzny o pastorach „przynajmniej już od r. 1641”, z których pierwszym był Jonas. Według Harnocha przy tej parafii pada rok 1771, a kościół w Palczewie datowany jest na 1712 rok; w Borętach świątynię wzniesiono w 1771 roku, a w 1842 roku zastąpiono ją szachulcową.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Jacobus Janus (1641), Christian Gillmeister (1664), Heinrich Schrötter (1666), Nicolaus Fischer (1676), Nathanael Krüger (1679), Theodor Conradi (1721), Reinhold Horning (1729), Gabriel Gottfried Voigt (1757), Johann Gottfried Gerlach (1776), Adolph Carl Gustav Wundsch (1839), Carl Hermann Kaphahn (1866–1878), Gustav Adolf Reddner (1885), Gustav Adolf Friedrich Johst (1892), Felix Alfred Christian Telschow (1906).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Boręty (Barendt) i podaje tu 211 ewangelików.

Źródła: A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 245, 246; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. V, hasło „Malbork”; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 247, 249, 251; Bernhard Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, I, Danzig 1919; Viktor Zirkwitz, „Die bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig”, rozprawa 1933, druk Danzig 1940; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 427; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. VII, hasło Palczewo; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 495; ks. W. Zawadzki, „Archiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Próba analizy wstępnej”, „Studia Elbląskie” 2 (2000), s. 63; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 178; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 246–247; Zabytek.pl, Narodowy Instytut Dziedzictwa — Palczewo, kościół ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem Matki Boskiej Częstochowskiej; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 420–421; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 34; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 316; t. 2, s. 495, 576, 585; t. 3, s. 840, 869, 883, 912, 1007; t. 5, s. 1439; t. 6, s. 1629; t. 7, s. 1814, 1889, 2026; W. Długokęcki, „Najstarsza organizacja parafialna na Żuławach Wielkich (do połowy XV w.)”, „Studia Elbląskie” 20, 2019, s. 21; P. Birecki, „Konflikty o kościoły pomiędzy katolikami a protestantami w Prusach Królewskich i Książęcych w I połowie XVII wieku”, „Studia Elbląskie” 21, 2020, s. 13; J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” 18, 2017, s. 53; P. Birecki, „Przestrzeń liturgiczna kościołów ewangelickich w Prusach Królewskich”, „Studia Elbląskie” 26, 2025, s. 32, 37–38; Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 192; Parey, „Das freicöllmische Patronat über seine evangelischen Kirchen im Marienburger Kreise”, „Altpreußische Monatsschrift” 6, Königsberg 1869, s. 238–246 (MGH-Bibliothek).