Pałubin — cmentarz ewangelicki

Pałubin, po niemiecku Groß Pallubin, dawniej Pałubino, a w dokumentach Pelowe albo Polubin, leżał w powiecie kościerskim (Kreis Berent), w rejencji gdańskiej, nad małą strugą uchodzącą do Wierzycy. Słownik geograficzny opisuje go jako wieś szlachecką z jedną posiadłością, młynem i tartakiem, karczmą i szkołą ewangelicką, z osiemnastoma gburskimi posiadłościami i trzema zagrodami na 2153 morgach; w 1868 roku mieszkało tu 295 osób — 273 ewangelików i 22 katolików — w 30 domach.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Pałubin odziedziczył w 1723 roku Franciszek Czapski, potem jego córka Ludwika, zamężna Skórzewska; od 1799 roku należał do jej syna Józefa Drogosław-Skórzewskiego, od 1809 roku do jego synów, od 1818 roku do Ignacego Tadeusza Zachariasza Drogosław-Skórzewskiego, a od 1830 roku do Justyny z Wernikowskich, zamężnej Łukowicz. W wykazie wasali z lat 1774–1775 figuruje wśród dóbr 62-letniego Michała Skórzewskiego.

Lustracja pruska z 1772 roku zapisała, że majątek wraz z pustkowiem Pałubinkiem należał do katolika, szambelana i dawnego starosty Skorzewskiego ze Starych Polaszek, „mieszkańcy zaś są ewangelicy”. Mieszkało tu wtedy trzynastu gburów, w tym sześciu półgburów, a ponadto młynarz, karczmarz, dwóch zagrodników, kowal i pastuch; folwarku nie było. W 1772 roku w Pałubinie był młynarz, który zapłacił 800 florenów wkupnego, i karczmarz; folwarku ani pańszczyzny nie było. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 71 mieszkańców: 69 luteranów i 2 katolików, a jako parafię luterańską podaje Nowe Polaszki (Neu-Paleschken).

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Groß Pallubin jako szlachecką wieś chłopską z 18 gospodarstwami chłopskimi i trzema zagrodami chałupniczymi. Notował tu 30 budynków mieszkalnych i 295 mieszkańców, w tym 273 ewangelików i 22 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Nowych Polaszkach; katolicy — do parafii w Starej Kiszewie.

Ewangelicy z Pałubina należeli do parafii w Nowych Polaszkach (Neu Paleschken), katolicy do Starej Kiszewy, a urząd stanu cywilnego mieścił się w Zamku Kiszewskim. Nowe Polaszki to parafia stara, według Harnocha założona zapewne wkrótce po Reformacji; zrujnowany kościół kazał tam odbudować w 1706 roku Karol XII, który miał wówczas we wsi kwaterę główną. Księgi sprzed 1729 roku spłonęły razem z plebanią w 1774 roku. Kościół, który Harnoch zastał w 1890 roku, szachulcowy, postawiono według niego w 1784 roku.

Parafia liczyła około 3808 dusz i prowadziła szkoły w kilkunastu wsiach, w tym w Pałubinie. W 1890 roku własną gminę ewangelicką z księgami metrykalnymi zawiązano w pobliskich Pogódkach i to do niej spis z 1 grudnia 1910 roku przypisuje Pałubin.

Spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał w Pałubinie 305 mieszkańców: 257 ewangelików, czterdziestu katolików i ośmioro Żydów. Spis z 1 grudnia 1910 roku wykazał 400 mieszkańców, z czego 224 podały niemiecki jako język ojczysty, a wśród nich było 223 ewangelików i jeden katolik. Po polsku mówiło według tego spisu 176 osób. W sąsiednim Pałubinku (Klein Pallubin) proporcje były odwrotne, a przynależność parafialna inna: w 1885 roku na 56 mieszkańców przypadało 13 ewangelików i 43 katolików, parafia ewangelicka mieściła się w Starogardzie, a katolicka w Pinczynie.

Własnego kościoła ani kaplicy we wsi nie było. Leży pół kilometra na zachód od środka wsi, po południowej stronie szosy ze Starej Kiszewy do Pogódek, zajmuje około dwudziestu pięciu arów. Prowadzi do niego aleja lipowa, wpisana do gminnej ewidencji razem z cmentarzem. Po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludności niemieckiej, cmentarz przestał być użytkowany. Według programu cmentarz jest zaniedbany i porośnięty samosiewami; zachowały się starodrzew i nieliczne fragmenty nagrobków. Gminny program opieki nad zabytkami na lata 2024–2027 podaje, że powstał w drugiej połowie XIX wieku i jest nieczynny, a leży po południowej stronie szosy Stara Kiszewa–Pogódki, około 0,5 km na zachód od centrum wsi.

Zachowały się „nieliczne fragmenty nagrobków” oraz starodrzew, teren porastają samosiewy.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Gminny program opieki nad zabytkami z 2020 roku datuje cmentarz na drugą połowę XIX wieku, a w podsumowaniu — na połowę tego stulecia.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Pogódki (Pogutken) i podaje tu 231 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Berent, poz. 30; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Berent, s. 40, poz. 29, oraz s. 44, poz. 145); Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890 (parafia Neu Paleschken); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VII, hasła „Pałubin” i „Pałubinek”; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, 1908 (gmina ewangelicka Pogutken); „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 96, nr 198; Gminny Program Opieki nad Zabytkami dla Gminy Stara Kiszewa na lata 2020–2023 (uchwała nr XX/134/2020 z 31 sierpnia 2020 roku, „Dziennik Urzędowy Województwa Pomorskiego” 2020, poz. 3990); wojewódzka ewidencja cmentarzy; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Stara Kiszewa na lata 2024–2027 (uchwała nr XVI/117/2025 z 29 października 2025 roku); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 89 (s. 5), nr 1199 (s. 81); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 22, pozycja 199; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 131; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 44.