Parafia i cmentarz ewangelicki Karczemki (Friedenau)

Karczemki, po niemiecku Friedenau, leżą w gminie Szemud w powiecie wejherowskim; przed 1920 rokiem powiat nosił nazwę Kreis Neustadt in Westpreußen i należał do rejencji gdańskiej. Do dziś zachował się w Karczemkach cmentarz ewangelicki przy ulicy Gdańskiej. Po przeciwnej stronie drogi stoi budynek dawnej pastorówki; kute ogrodzenie cmentarza rozkradziono po 1945 roku, a dawny kościół rozebrano.

Dobrzewino, do którego dóbr należały później Karczemki, wymienia wizytacja archidiakonatu pomorskiego za biskupa Hieronima Rozrażewskiego: w wykazie wsi parafii w Kielnie figuruje jako trzy dwory szlacheckie, z których każdy płacił proboszczowi po grzywnie („Dobrzewino, curiae 3 nobilium, solvunt per unam marcam”).

Według pruskich ksiąg hipotecznych Karczemki były karczmą należącą do dóbr Dobrzewino; dobra te dzieliły się na trzy działy, które Johann Karl Herrmann skupił w latach 1777–1793 — po Janie Dobrzewińskim, baronie Heinrichu von der Goltzu i Chmielińskich — a od 1804 roku należały do Piotra Schedlin-Czarlińskiego i od 1818 roku do Christopha Friesego. Franz Schultz wywodzi jej nazwę od karczmy: Adlig Karczemken to dawna „taberna Dobrzewinensis”, a karczemka znaczy tyle co mała gospoda. Nazwa niemiecka jest młodsza od wsi — jeszcze w drugiej połowie XIX wieku wieś zapisywano jako Adlig Karczemken. Nazwę Friedenau nadano szlacheckiej części Karczemek obwieszczeniem Rejencji w Gdańsku z 28 września 1873 roku, tym samym, którym majątek Dobrzewino przemianowano na Werthheim.

Kościół ewangelicki poświęcono tu 21 września 1851 roku jako filię parafii w Małym Kacku. Był to niewielki, miły dla oka budynek szachulcowy, bez patronatu, otoczony starymi drzewami — resztką dawnego lasu; dwa dzwony wisiały w wolno stojącej dzwonnicy, a organy miały sześć rejestrów. Nabożeństwa odprawiano po niemiecku. Sama placówka była starsza od świątyni: Schultz notuje, że kościół filialny parafii w Małym Kacku erygowano w Karczemkach już w 1849 roku.

Ewidencja zabytków datuje cmentarz na koniec XIX wieku, tradycja miejscowa mówi o około 200 latach; leżące na nim płyty nagrobne z lat 1861 i 1864 pokazują, że chowano tu co najmniej od połowy XIX wieku. Akta Rejencji w Gdańsku pozwalają dokładniej datować cmentarz. 26 sierpnia 1853 roku pastor Schumann z Małego Kacka donosił, że plac wokół kościoła, przeznaczony na cmentarz, ogrodzono murem kamiennym, i prosił o zgodę na jego poświęcenie. Rejencja zatwierdziła regulamin cmentarza 11 sierpnia 1854 roku, a 31 sierpnia 1854 roku zezwoliła na poświęcenie.

Cmentarz jest więc o kilkadziesiąt lat starszy, niż podaje ewidencja zabytków, co zgadza się z płytami z lat 1861 i 1864. Taryfę opłat cmentarnych, przewidującą między innymi groby dziedziczne, uchwalono 27 stycznia 1879 roku, a Rejencja zatwierdziła ją 19 marca 1879 roku.

Księga zgonów parafii w Małym Kacku, prowadzona od 1855 roku na drukowanym formularzu z rubryką miejsca pogrzebu, wpisuje przy zmarłych z okolicy „Karczemke” albo „Karczemken” od stycznia 1855 do listopada 1874 roku; to ponad dwieście pochówków (liczba szacunkowa, z przeglądu skanów). Jesienią 1874 roku w tej samej rubryce pojawia się nazwa „Friedenau”, a od wiosny 1875 roku zmarłych z tej okolicy księga już nie notuje. Ta sama księga potwierdza pochówki dwóch osób z zachowanych płyt: Alexandra Piepera (na płycie: Piper), właściciela majątku Schwarzenberg, zmarłego 25 czerwca 1861 roku i pochowanego 29 czerwca, oraz podpułkownika Alexandra Hevelkego z Warzenka, który zmarł 2 sierpnia 1864 roku w Berlinie; jego ciało sprowadzono do Karczemek i pochowano 7 sierpnia.

Chowano tu nie tylko właścicieli majątków; w 1866 roku pochowano na przykład dziecko robotnika folwarcznego z Karczemek szlacheckich.

W wojewódzkiej ewidencji zabytków gminy Szemud ten cmentarz figuruje dwa razy: pod Karczemkami (pozycja 43) i pod Dobrzewinem (pozycja 26). Ten drugi zapis pochodzi z karty cmentarza z 1985 roku, na której wpisano „Miejscowość: Dobrzewino”, ale plan podpisano „DOBRZEWINO /KARCZEMKI/”, a opis — betonowy mur, aleja lipowa dzieląca dwie kwatery, 116 mogił, krzyż Hansa Hevelkego z 1857 roku, płyta z 1864 roku, mogiły Weihsów i resztki fundamentu — dotyczy tego cmentarza. Karta ocenia jego stan słowami: „Cmentarz zdewastowany, zachowały się resztki podmurówki pod kaplicą”; podaje powierzchnię czterdziestu czterech arów i położenie po zachodniej stronie drogi z Karczemek do Bieszkowic, na skraju wsi, a z nagrobków notuje cztery wolnostojące i trzy płyty.

Nazwa ma swoje uzasadnienie: grunt pod kościół i cmentarz wydzielono z dóbr rycerskich Dobrzewino, a regulamin cmentarza z 7 listopada 1853 roku mówi o majątku Dobrzewino, do którego należą Karczemki. Z Dobrzewinem łączyli ten cmentarz także właściciele majątku. 3 stycznia 1854 roku Rejencja odpowiedziała na roszczenie Bölkego z Dobrzewina o miejsce na grób dziedziczny na cmentarzu w Karczemkach, że sprawy tej rozstrzygnąć nie może i że musi on dochodzić swego na drodze sądowej. W kwietniu 1859 roku pochowano tu 32-letnią Marie Amalie Boelcke z Dobrzewina, a 27 lutego 1874 roku Julie Susane, córkę właściciela Dobrzewina Moritza Boelckego i Louise z domu Dobschitzky. Karta z 1985 roku pokazuje płytę z napisem „Erbbegräbnis der Familie …” — grób dziedziczny rodziny, której nazwiska nie da się już odczytać. Czy to grób Boelcków, rozstrzygną dopiero oględziny w terenie.

W 1873 roku do kościoła w Karczemkach należało 397 dusz, a cała parafia w Małym Kacku liczyła ich 1995. Własnego duchownego, początkowo administratora parafii, Karczemki doczekały się w 1873 roku; z tego samego roku pochodzą pierwsze zapisy w tutejszych księgach metrykalnych; posadę uposażono na 1700 marek, z czego 1500 pochodziło z funduszu kolekt, mieszkania dla duchownego zaś nie było. Ponieważ kościół nie miał patrona, projekt dokumentu ustanawiającego parafię z 1874 roku przyznawał wybór pastora samej gminie.

Samodzielność przyniósł dokument okręgowy z 20 listopada 1877 roku, którym utworzono osobną jednostkę parafialną: weszły do niej w powiecie wejherowskim Wertheim, Friedenau, Eichenkrug, Kielno, Gloddau, Koleczkowo, Bieszkowice, Okuniewo, Neukrug, Steinkrug, Bojano, Chwaszczyno, Espenkrug, Wittstock, Dohnasberg, leśniczówki Rogalewo i Eichenkrug oraz Köllnerhütte, a z parafii w Smażynie gmina Kowalewo — i nadto pewna liczba miejscowości powiatu kartuskiego. Agathon Harnoch podaje przy tej parafii 550 dusz, a rocznie 25 chrztów, trzy śluby, 354 komunikantów i 19 pogrzebów. Kościoły katolickie stały w sąsiednim Kielnie i Chwaszczynie.

Cmentarz służył ludziom z małych osad wokół karczmy należącej do dóbr Dobrzewino: w Karczemkach Królewskich mieszkały w 1869 roku 32 osoby, w tym 11 ewangelików, a w całych Karczemkach w 1921 roku — 85 osób, w tym 13 ewangelików. Obszar dworski Dobrzewina, do którego należały też Dębowa Karczma i Karczemki, liczył w spisie z 1 grudnia 1885 roku 263 mieszkańców w 27 domach i 42 gospodarstwach domowych, w tym 34 ewangelików i 229 katolików; urząd stanu cywilnego, obwód urzędowy i parafię katolicką miał w Kielnie.

Według Stefana Ramułta, który opierał się na spisie z 1 grudnia 1890 roku, ten obwód dworski liczył 293 mieszkańców, w tym 30 ewangelików; 25 z nich Ramułt uznał za Niemców, a pięciu za Kaszubów. Spis z 30 września 1921 roku podał dla całego obszaru dworskiego Dobrzewino, razem z Dębową Karczmą i Karczemkami, 477 mieszkańców, w tym 444 katolików i 33 ewangelików; narodowość polską zadeklarowało 448 osób, niemiecką — 29.

Parafia była rozległa i wyznaniowo osobliwa: ewangelicy stanowili w jej wsiach mniejszość wśród katolickiej większości. W spisie z 1 grudnia 1885 roku należały do niej w powiecie wejherowskim Kielno (913 mieszkańców, wśród nich 52 ewangelików), Koleczkowo (622 mieszkańców, wśród nich sześciu ewangelików), Chwaszczyno (474 mieszkańców, wśród nich 28 ewangelików), Steinkrug (388 mieszkańców, wśród nich 41 ewangelików) oraz Espenkrug (238 mieszkańców, wśród nich 51 ewangelików), a w powiecie kartuskim Banino, Barniewice i Kamiorten.

W 1885 roku landrat zauważył, że liczba ewangelików w parafii z roku na rok maleje. Za kapitał 6000 marek, przyznany rozkazem królewskim z 4 lipca 1887 roku, parafia kupiła w 1891 roku od właścicielki Dobrzewina 5 hektarów 10 arów 64 metrów kwadratowych ziemi plebańskiej. W 1906 roku uznano, że do parafii należy leśniczówka Steinkrug, a od 1 października 1907 roku przyłączono do niej ewangelików z Groß Mischau i Tokar w powiecie kartuskim, odłączonych od parafii w Przyjaźni.

Spis z 1910 roku wymienia pod parafią Friedenau już siedemnaście miejscowości, w tym Wertheim i Wittstock oraz dziesięć wsi powiatu kartuskiego.

W 1891 roku dobra Wertheim (Dobrzewino) wraz z Karczemkami (Friedenau) należały do Moritza Bölckego, a w 1903 roku do Carla Boelckego, łącznie 667 hektarów. Między 1903 a 1909 rokiem dobra przeszły na państwo pruskie. Carl Bölcke pozostał na nich jako dzierżawca domeny, a w 1912 roku dzierżawił ją Hermann Penner.

Akta Rejencji w Gdańsku podają też nazwiska duchownych. Pierwszym osiadłym w Karczemkach był kandydat Friedrich Gustav Adolf Elze, ordynowany 4 kwietnia 1873 roku i mianowany tymczasowym wikariuszem parafii w Małym Kacku z siedzibą w Karczemkach; wprowadził go superintendent Hevelke z Gdańska. Po odejściu Elzego do Cedrów Wielkich w 1875 roku placówką zarządzał kandydat Siegfried Johannes George Gustav Ebel, przeniesiony w 1879 roku na proboszcza do Rumi. W latach wakatu parafią zarządzali duchowni z Oliwy: najpierw pastor Krause, potem pastor Hinz, nazwany w 1891 roku jej „wieloletnim zarządcą w czasie wakatu”. Od 16 października 1886 roku parafią zarządzał Albert Gustav Emil Mäcklenburg, wybrany w grudniu 1886 roku na pastora i wprowadzony w urząd 28 stycznia 1887 roku; przeszedł na emeryturę 1 października 1905 roku.

Od 1 stycznia 1906 roku proboszczem był Arthur Graentz, wcześniej duchowny pomocniczy i zarządca parafii w Rentschkau, a od 15 lutego 1911 roku pastor w stanie spoczynku Karl Wilhelm Redies; pod koniec 1911 roku parafię reprezentował wikariusz prowincjalny Wilhelm Schaper. W 1912 roku, po śmierci poprzednika — według prasy pastor zmarł 24 lipca 1911 roku — proboszczem został Reimer, dotąd duchowny pomocniczy w Pempersin w powiecie złotowskim. Wilhelm Reimer, porucznik rezerwy odznaczony Krzyżem Żelaznym, zmarł 4 lipca 1918 roku w lazarecie w Trewirze od ran odniesionych w marcu, w wieku 31 lat. Ostatnim duchownym poświadczonym w tych aktach jest Kurt Walter, dotychczasowy duchowny pomocniczy w Karczemkach: po śmierci poprzednika powołano go na proboszcza, a Konsystorz zatwierdził powołanie 8 grudnia 1919 roku i wyznaczył objęcie urzędu na 16 grudnia 1919 roku.

W 1923 roku Walter przeszedł do parafii Barendt na Wielkich Żuławach; kto objął po nim Karczemki, akta Rejencji już nie mówią. Później, w latach 1930–1942, był pastorem parafii Lutra w Gdańsku-Wrzeszczu i od 1934 roku przewodniczył gdańskiemu Kościołowi Wyznającemu.

Według relacji spisanej w 1995 roku kościelnym i opiekunem cmentarza był Herman Veiss, a po nim jego syn, także Herman. Relacja spisana w 1995 roku w gminnym piśmie „Lesôk” mówi, że po rozbiórce kościoła w 1946 roku zniknął i cmentarz: skradziono marmurowe płyty nagrobne i kute ogrodzenia, a na terenie dawnej nekropolii urządzono nielegalne wysypisko śmieci. Porządkowania podjęły się wtedy rada sołecka Karczemek i dyrekcja tutejszej szkoły podstawowej.

W czasie prac porządkowych w 2026 roku mieszkańcy opowiadali członkom Stowarzyszenia „Korzenie”, że i po drugiej wojnie światowej, choć cmentarz był już zamknięty dla pochówków, zdarzały się tu potajemne pogrzeby — podobno jeszcze w latach siedemdziesiątych. Pisemnego potwierdzenia tych relacji na razie brak. Że ewangelików chowano tu także po wojnie, potwierdza księga pochówków parafii ewangelickiej w Sopocie. W przejrzanych latach, do 1975 roku, zapisano w niej tylko cztery pogrzeby na cmentarzu w Karczemkach, wszystkie z lat 1953–1958: Rudolfa Sylwestra z Karczemek (zm. 11 maja, pochowany 14 maja 1953 roku), Adeliny Sylwester z Karczemek (zm. 18 lipca 1955 roku w wieku 80 lat, pochowana 21 lipca), Elżbiety Weihs z domu Weihs z Małego Kacka (zm.

15 czerwca 1956 roku w wieku 80 lat, pochowana 19 czerwca „w Karczemkach koło Chwaszczyna”) oraz Marcina Szczecha z Wysokiej (pochowany 21 października 1958 roku). Były to pogrzeby jawne, odnotowane w księdze parafialnej, a przy trzech z nich wpisano numer aktu zgonu z urzędu stanu cywilnego; o potajemnych pochówkach z późniejszych lat księga nie mówi. Na samym cmentarzu grób Marcina Szczecha nie jest podpisany jego imieniem: napis brzmi „Rodzina Szczechów”, jakby spoczywało w nim więcej osób.

W 2026 roku cmentarz uporządkowało Stowarzyszenie Genealogów i Regionalistów Polskich „Korzenie” w ramach projektu dofinansowanego przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Podczas prac odsłonięto na terenie cmentarza kamienne fundamenty dawnego kościoła — świątynia stała więc pośród grobów. Wśród zachowanych płyt leżą nagrobki Alexandra Pipera, właściciela majątku „auf Schwarzenberg” (1807–1861), z odwołaniem do Ewangelii Mateusza 26, 39, oraz podpułkownika (Oberstlieutenant) Alexandra Hevelkego (1806–1864).

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Lucyna Żukowska podaje, że Kurt Walter samodzielną pracę rozpoczął dopiero 1 września 1923 roku w parafii „Wygoda (Friedenau)”, którą łączy z gminą Boręty; akta Rejencji poświadczają jednak jego proboszczostwo w Karczemkach od grudnia 1919 roku. Kamil Jankowski, który zna rodziny pochowane w Karczemkach, dodaje, że w 1954 roku pochowano tu jeszcze Roberta Weihsa — ks. Grzegorz takiego wpisu w księdze sopockiej nie znalazł, więc sprawa wymaga ponownego sprawdzenia.

Według wnuka Roberta Weihsa akt zgonu wydała właśnie parafia w Sopocie, a wpisano w nim „pochowany w Tokarach”: po wojnie Robert i Elżbieta Weihsowie mieszkali u córki w sąsiednich Tokarach, co może tłumaczyć, dlaczego wpisu nie odnaleziono pod nazwą Karczemek.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku liczy tę miejscowość razem z Wertheim i podaje łącznie 48 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 548 dusz.

Źródła: L. Żukowska, „Kurt Walter — przywódca Kościoła Wyznającego w Wolnym Mieście Gdańsku 1934–1942”, „Gdański Rocznik Ewangelicki” VI (2012), s. 134–135; „Kurt Walter” — Wikipedia (niemiecka), na podstawie jego odręcznego życiorysu z 19 lipca 1945 roku; Archiwum Państwowe w Gdańsku, zespół 9 (Rejencja w Gdańsku), sygnatury 1618, 1619, 1620, 1622, 1623, 1624, 1625 (skany: Stowarzyszenie „Korzenie”, fotografowała Judyta Zawieracz, 2026); fotografie i odczyt płyt nagrobnych z wizyty autora atlasu, 2 października 2026 roku; informacje Kamila Jankowskiego (Stowarzyszenie Genealogów i Regionalistów Polskich „Korzenie”), korespondencja z autorem atlasu, 2 października 2026 roku; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 446–447; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 531; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), powiat wejherowski, s. 62–63, obszar dworski Wertheim, nr 98, i powiat kartuski; spis parafii ewangelickich z 1910 roku; R. Rose, „Die Kirchenbücher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens”, Papiermühle 1909; M. Bär, „Die Kirchenbücher Westpreussens”, 1908, pozycja 169; wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Szemud, pozycje 26 i 43; Google Maps — „Cmentarz Ewangelicki Karczemki / Friedenau”; Pomorskie Forum Eksploracyjne — wątek „Stary cmentarz w Karczemkach” (dokumentacja fotograficzna z 2008 roku, relacja o pastorówce i ogrodzeniu); A. Miłosz, „Monografia parafii ewangelickiej w Karczemkach”, na podstawie pracy Jadwigi Freiberg, „Lesôk” nr 10 (1995), s. 7; Kamil Jankowski, Stowarzyszenie Genealogów i Regionalistów Polskich „Korzenie”, relacje mieszkańców zebrane w czasie prac na cmentarzu w 2026 roku, przekazane autorowi atlasu 6 października 2026 roku; księga pochówków parafii ewangelicko-augsburskiej w Sopocie, s. 322 (1953), 331 (1955), 342 (1958) i strona z 1956 roku; przejrzał ks. Grzegorz z tej parafii, zdjęcia stron przekazane autorowi atlasu w październiku 2026 roku; Kamil Jankowski, korespondencja z autorem atlasu, 6 października 2026 roku (odczyt nazwiska Weihs, pochówek z 1954 roku, napis na grobie Szczechów); Kamil Jankowski, korespondencja z autorem atlasu, 8 października 2026 roku (nazwisko Alexandra Hevelkego, relacja wnuka Roberta Weihsa); księga zgonów parafii ewangelickiej w Małym Kacku (Klein Katz), mikrofilm FamilySearch 245373, skany 0310–0415 (1855–1874), 0329 (1859, nr 5), 0333 (1861, nr 6) i 0345 (1864, nr 17); Archiwum Państwowe w Gdańsku, zespół 9, sygnatura 1619, karta 86 (koncept pisma Rejencji z 3 stycznia 1854 roku) i karta 95 (regulamin cmentarza z 7 listopada 1853 roku); karta cmentarza w Dobrzewinie /Karczemkach/, oprac. G. Olszewska-Hellmann, K. Perucka, Gdańsk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); „Amts-Blatt der Königlichen Regierung zu Danzig” 1873, nr 40, s. 142, poz. 460 (obwieszczenie z 28 września 1873 roku; Elbląska Biblioteka Cyfrowa); „Tägliche Rundschau” (Berlin), 20 sierpnia 1911 roku (zgon pastora Reddiesa) i 7 lipca 1918 roku (nekrolog Wilhelma Reimera) (obrazy stron: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 1416 (s. 142–143); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 177, pozycje 157–158; księga zgonów parafii ewangelickiej w Małym Kacku (Klein Katz), mikrofilm FamilySearch 245373, skan 0353 (1866, nr 11); „Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej”, t. XI: województwo pomorskie (spis z 1921 roku), powiat wejherowski, obszar dworski Dobrzewino, pozycja 8; „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 168; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 54–55; „Handbuch des Grundbesitzes”, Prusy Zachodnie, 1909, s. 104; E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 72–73; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38; „Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae”, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu II, Toruń 1898, s. 409; S. Ramułt, „Statystyka ludności kaszubskiej”, Kraków 1899, s. 59.