Parchowo — cmentarz ewangelicki

Parchowo — po niemiecku Parchau — leżało do 1945 roku w powiecie kartuskim, tuż przy granicy powiatu bytowskiego, dwanaście i pół kilometra od Bytowa; dziś jest siedzibą gminy w powiecie bytowskim. Była to wieś włościańska z folwarkiem i katolickim kościołem parafialnym pod wezwaniem świętego Mikołaja. Cmentarz ewangelicki objęto gminnym programem opieki nad zabytkami, ale bez wskazania konkretnej lokalizacji. Karta cmentarza, niedatowana, ocenia jego stan słowami: „nagrobki zniszczone, brak płyt, tablic, zatarty układ kwater, cm. zarasta zielenią”.

Cmentarz leżał wtedy w lesie przy rozdrożu dróg polnych, naprzeciw jeziora, a wokół jego obrysu rosło czterdzieści świerków; zachowały się dwadzieścia trzy nagrobki wolnostojące i od trzydziestu do czterdziestu pięciu mogił, przy czym najstarszy istniejący nagrobek pochodził z 1900 roku. A. Harnoch, opisujący parafię sulęczyńską około 1890 roku, wymienia cmentarz ewangelicki tylko w Sulęczynie.

W 1253 roku biskup Wolimir potwierdził kościołowi w Parchowie dziesięciny z Parchowa, Nakla, Żukówek i Golzau. W czasach krzyżackich Parchowo było wsią na prawie niemieckim, płacącą 12 skojców, z trzema karczmami, kramem i młynem. 24 marca 1389 roku komtur gdański Walrabe von Scharfenberg nadał kościołowi i plebanowi cztery łany, łąki, drewno i rybołówstwo w jeziorach Stolp i Mausch, a plebanowi „Priestersee” na własność; dokument zachował się tylko w polskim przekładzie uwierzytelnionym po pożarze plebanii i kościoła w 1659 roku i według Theodora Hirscha jest częściowo sfałszowany.

W 1454 roku dochody Parchowa, Jamen, Golczau i Nakla szły na utrzymanie załogi zamku w Bytowie, a wsie musiały oddać po osiem beczek piwa słupskiego.

Wizytacja archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego z około 1583 roku opisała kościół w Parchowie, królewskiej wsi starostwa mirachowskiego, jako drewniany i dobrze kryty, konsekrowany tylko w prezbiterium — consecrata in choro, ultra non, noviter — i sama podała powód: świątynia była świeżo zbudowana. Proboszczem był wtedy Stanisław z Krokowa, od trzydziestu lat na miejscu; wizytator zarzucił mu konkubinat i polecił oczyścić się z podejrzenia o małżeństwo. Wizytacja z 1597 roku zapisała, że Parchowo jest wsią dziedziczną starosty mirachowskiego, któremu przysługiwał patronat; proboszcza wprowadził w urząd biskup Andrzej, bractwa nigdy tu nie było, brakowało też dokumentów erekcji i fundacji. Konsekrowane było tylko prezbiterium, nie druga część świątyni, wzniesiona dziesięć lat wcześniej razem z wieżą.

Sędziwy proboszcz Mikołaj zaprzeczał, jakoby kobieta prowadząca mu dom była jego żoną; inni proboszczowie mieli go w podejrzeniu, ale wizytator uznał, że zgrzybiałego starca trudno karać, by kościół nie opustoszał.

Luteranie byli w parafii liczną mniejszością. Wizytacje katolickie liczyły ich trzykrotnie: w 1702 roku około 250 wobec czterystu katolików, w 1728 roku około trzystu „akatolików” wobec sześciuset katolików spowiadających się na Wielkanoc, a w 1766 roku — 344, bez własnego domu modlitwy. W tym czasie tutejszych ewangelików grzebano na cmentarzu katolickim: w 1766 roku cmentarz parafialny leżał nie przy kościele, lecz w pobliżu plebanii, gdzie dawniej stała świątynia; chowano na nim także akatolików. Wizytacja z 1780 roku zapisała, że ewangelicy zboru nie mieli i chowali zmarłych na wyznaczonym miejscu na cmentarzu parafialnym, choć także na własnym cmentarzu we wsi Pomysk.

W sprawie o czary z 1787 roku tutejszy proboszcz katolicki Rogowski stanął po stronie oskarżycieli. W piśmie do króla, podpisanym „Parchow, dnia 20 czerwca 1787. Rogowski, Parochus Parchowiensis”, donosił, że w szlacheckiej wsi parafialnej Zukowke jest „pięć sztuk czarownic, wśród nich cztery wyznania luterańskiego i jedna rzymskokatolickiego, oraz dwóch czarowników, z których jeden jest katolikiem, i to szlachecki chłopiec, lat piętnaście albo szesnaście”, a w Jamen i Golzow też podobno tacy są, „szczególnie jednak diabelska banda w Parchowie jest bardzo silna”. Prosił o zgodę na próbę wody i chciał przy niej asystować „qua loci Parochus”, jako proboszcz miejsca, a w dołączonym spisie dopisał, że „przepłynąć trzeba całą wieś”. Odpowiedział mu lekarz powiatowy Gottel — publicznie, prawem wyporu i sugestią, by sam wszedł do wody.

Od XIX wieku ewangelicy należeli do parafii w Sulęczynie. Parafię tę założono w 1863 roku. Najpierw wynajęto dwa sąsiadujące pokoje w domu młynarza Waltera: jeden na mieszkanie dla duchownego, drugi na nabożeństwa. W 1864 roku stanęła plebania, a kościół — prostokąt z kamienia polnego, z ceglaną apsydą i wysoką na około sto stóp ceglaną wieżą — poświęcono 10 listopada 1867 roku. Pierwszego pastora, Zimmermanna, wprowadzono w urząd 18 stycznia 1863 roku. Parchowo figuruje w wykazie miejscowości szkolnych tej parafii, który podaje Harnoch; parafia liczyła wtedy, około 1890 roku, 2800 dusz. Przynależność do parafii w Sulęczynie podają zgodnie wykaz gmin z 1885 roku i wykaz sporządzony po spisie z 1910 roku. Wcześniej okoliczni ewangelicy ciążyli ku Wielkiemu Pomyskowi (Groß Pomeiske).

Spis z 1885 roku naliczył we wsi 631 mieszkańców, w tym 134 ewangelików i 497 katolików. Pierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku odnotował tu 692 mieszkańców, w tym 640 rzymskich katolików i 52 ewangelików. Narodowość polską podało wtedy 675 osób, a niemiecką — tylko 17 spośród wszystkich mieszkańców.

Majątek Parchau należał w 1891 roku do barona Carla von Hammersteina, w 1903 roku do Richarda von Fischera, w 1909 roku do wdowy Anny von Fischer, a w 1912 roku do Rudolfa von Fischera. Między 1909 a 1912 rokiem areał spadł z 832 do 657 hektarów, a w 1928 roku Rudolf Fischer miał 592 hektary i gorzelnię. W 1935 roku 120 hektarów majątku wpisano do wykazu ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu, a do 1936 roku przymusowo wykupiono 69 hektarów.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Wydawca akt zaznacza, że Rogowski był już w 1787 roku usunięty z urzędu za zły tryb życia.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Sulęczyno (Sullenschin) i podaje tu 111 ewangelików.

Źródła: „Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae”, wyd. S. Kujot, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu I–III, Toruń 1897–1899, s. 34–35, 111 i 205–206; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); pierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej Polskiej z 30 września 1921 roku; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 425; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 329, 367, 399; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 85 (2006), księga G40, s. 177–180; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 91 (2009), księgi G63 (1766) i G69 (1780); D. G. Scheerbarth, „Diplomatische Nachricht von der im Jahr 1787 … gerichtlich untersuchten vorgegebenen Hexengeschichte …”, Stettin 1793; karta cmentarza w Parchowie, oprac. A. Pajzderski (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); H. Schuch, „Historische Nachrichten über die Landschaft um Berent und die Anfänge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 10 (1883), s. 113; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 42, 44, 46–47, 106; „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 26; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 32; „Handbuch des Grundbesitzes”, Prusy Zachodnie, 1909, s. 62; E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 48; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1935 nr 9 poz. 48, pozycja 45; „Pomorski Dziennik Wojewódzki” 1937, nr 2; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1197; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 34.