Parpary — cmentarz ewangelicki

Wojewódzka ewidencja zabytków podaje, że dawny cmentarz ewangelicki w Parparach zajmuje pięćdziesiąt cztery ary na części działki numer 15/6 w obrębie Uśnice, i wykazuje we wsi osobny cmentarz katolicki z drugiej połowy XIX wieku, na działce numer 487.

Karta cmentarza z lipca 1986 roku stwierdza: „Cmentarz został uprzątnięty z nagrobków, pozostał jedynie drzewostan”. Nie zachował się wtedy żaden nagrobek ani mogiła, nie było też muru ogrodzeniowego ani bramy, a z dawnej zieleni pozostało około siedemdziesięciu procent. W 1986 roku z drzewostanu zostały na cmentarzu trzy lipy, siedem świerków kłujących i jeden buk zwyczajny. Cmentarz miał kształt trójkąta w rozwidleniu dróg, z dwiema symetrycznie ustawionymi grupami świerków pośrodku.

Parpary, po niemiecku Parpahren albo Parparren, leżą na prawym brzegu Nogatu i należały do dawnego powiatu sztumskiego; w 1928 roku włączono je do gminy Uśnice. Słownik geograficzny nazywa Parpary starą osadą — znaleziono tu cmentarzysko z urnami — i notuje, że w 1736 roku starosta sztumski Bieliński wydał puszczę Parpary na prawie emfiteutycznym. Parafia sztumska, do której wieś należała, otrzymała w 1570 roku od Zygmunta Augusta przywilej wolnego nabożeństwa według wyznania augsburskiego — tak podaje Ludwig Rhesa w wykazie duchownych z 1834 roku.

Dla 1868 roku Słownik podaje 716 mieszkańców, w tym 564 katolików i 141 ewangelików, w 77 domach i stu budynkach, na obszarze 322 mórg i 44 prętów; szkoła była we wsi, a pocztę wieś miała w Piekle. W urzędowym podręczniku rejencji kwidzyńskiej z 1868 roku miejscowość miała własny okręg szkolny. Według spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku wieś liczyła 769 mieszkańców: 145 ewangelików, 623 katolików i jednego innego chrześcijanina. Ewangelicy z Parpar należeli do parafii w Sztumie, a katolicy do parafii katolickiej w tej samej miejscowości. Słownik geograficzny zapisuje: „par. katol. i ew. Sztum”.

W 1910 roku spis zastał we wsi 598 mieszkańców, z których 364 mówiło po polsku, a 234 po niemiecku; wśród mówiących po niemiecku było 95 ewangelików i 139 katolików, wśród mówiących po polsku — 7 ewangelików i 357 katolików. W całym powiecie sztumskim było wtedy 23 878 katolików wobec 11 843 ewangelików.

W plebiscycie z 1920 roku blisko osiemdziesiąt procent głosów w powiecie padło za pozostaniem przy Niemczech i powiat należał do Niemiec do 1945 roku. Po reformie z 1922 roku powiat przyłączono do Prus Wschodnich, choć rejencja zachowała tradycyjną nazwę „Westpreußen”. Katolicki kościół filialny pod wezwaniem Matki Bożej Nieustającej Pomocy zbudowano i konsekrowano w Parparach w 1937 roku. Nieopodal stoi do dziś budynek dawnego urzędu celnego. Po zajęciu tych stron przez Armię Czerwoną wieś znalazła się w Polsce, a ludność niemiecką wysiedlono.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Sztum (Stuhm) i podaje tu 95 ewangelików.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom VII, hasło Parpary; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Stuhm, strony 70–71, pozycja 49; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, powiat Stuhm, pozycja 49 oraz zestawienie powiatowe; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834; wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Sztum; Program opieki nad zabytkami miasta i gminy Sztum na lata 2016–2020; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); karta cmentarza w Parparach, oprac. J. Gzowski, 1986 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 200–201; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71.