Pasłęk — dawny kościół ewangelicki (Pfarrkirche St. Bartholomäus)

Kościół świętego Bartłomieja w Pasłęku to gotycka budowla ceglana: prezbiterium pochodzi z pierwszych lat XIV wieku, a korpus nawowy i wieża dzwonnicza z około 1350 roku. Po pożarze w 1543 roku odbudowano go w drugiej połowie XVI wieku — kruchta południowa pochodzi z 1566 roku — a gruntownie przebudowano w 1751 roku. Wieżę odbudowywano dwukrotnie, po pożarach w 1752 i 1922 roku. Wykaz rejestru zabytków podaje dla kolejnych prac daty 1543–1546, 1746–1751 oraz 1860–1874.

Od 1525 roku, kiedy Prusy Książęce przyjęły Reformację, do 1945 roku była to główna świątynia ewangelicka miasta. Główny cmentarz, wymieniany przy kościele w akcie lokacyjnym Pasłęka, przeniesiono w 1680 roku w rejon kościoła świętego Jerzego. Ernst Machholz przytacza jednak akta z 1778 roku, według których przy kościele świętego Bartłomieja był mały cmentarz, „von jeher” (od dawna) przeznaczony tylko dla zmarłych ze szlachty i urzędników królewskich; rozporządzenie z 9 marca 1778 roku dopuściło na nim pochówki wyłącznie tych, którzy mieli tam już grobowiec.

Adolf Boetticher w inwentarzu zabytków z 1898 roku pisze, że skoro przywilej miejski z 1297 roku uposażał tutejszego proboszcza czterema włókami, budowę kościoła rozpoczęto zapewne około tego roku; patronem był król. Korpus z prosto zamkniętym prezbiterium mierzył w świetle 41,5 metra długości, korpus 18,05 metra szerokości, a prezbiterium 8,16 metra. Prezbiterium nie ma przypór i ma grubsze mury niż korpus, z czego Boetticher wnioskował, że zbudowano je wcześniej. Wieżę po południowo-zachodniej stronie wzniesiono razem z korpusem; po pożarze w 1543 roku zostały z niej trzy kondygnacje, nad którymi stanął drewniany barokowy hełm z ośmioboczną latarnią, a na chorągiewce Boetticher odczytał datę 1646. Wnętrze miało pierwotnie osiem przęseł sklepienia, pięć w trójnawowym korpusie i trzy w niższym prezbiterium, ale w latach 1860–1874 kościół zmodernizowano i nakryto drewnianymi stropami.

W 1635 roku przed ołtarzem tego kościoła przygotowano wstępne warunki pokoju, które doprowadziły do rozejmu w Sztumskiej Wsi, a po oblężeniu szwedzkim w 1659 roku tkwiły w jego murach kule.

Nastawę ołtarzową wyrzeźbił w 1687 roku Isaak Riga z Królewca, a pomalował i pozłocił w 1692 roku Gottfried Hintz, również z Królewca. Boetticher wymienia też dwie pary mosiężnych lichtarzy ołtarzowych — późnogotyckie, wsparte na lwach, z figurami apostołów, i barokowe z 1685 roku z inicjałami Johanna von der Heydt — dwa późnogotyckie kielichy z imieniem Jezusa na guzach i trzeci, renesansowy kielich, dalej dwunastoramienny mosiężny żyrandol z 1693 roku, żyrandol z koronowanym dwugłowym orłem z XVII wieku i sześcioramienny, ufundowany w 1653 roku przez bractwo sukienników, rzeźbione epitafium Euphrosyny von Borck z domu von Schlieben, zmarłej w 1674 roku, oraz portret superintendenta Jedoscha, zmarłego w 1831 roku, który w czasach napoleońskich jako landrat oddał miastu wielkie zasługi. W wieży wisiały mały dzwon z 1592 roku i dwa z 1546 roku, odlane przez Gerta Bennincka.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom III, 1882) nazywa tutejszy kościół parafialny bardzo starym — istniejącym w 1293 roku — i odnotowuje w nim piękne, wielkie organy. Według tego samego tomu miasto liczyło około 5100 mieszkańców, w większości Niemców i luteranów; obok starego kościoła luterańskiego był tu nowo założony katolicki kościół misyjny, a w zachowanej części zamku mieścił się także kościół reformowany.

O stosunkach z tutejszym zborem reformowanym pisał Ernst Machholz. W 1769 roku reformowani, którzy musieli oddać swoje pomieszczenie na zamku na koszary, prosili gminę luterańską o udostępnienie kościoła świętego Bartłomieja; byli wtedy, jak się zdaje, gotowi nawet na wspólne użytkowanie świątyni przez oba wyznania, ale gmina luterańska się temu sprzeciwiła. W marcu 1807 roku Francuzi, urządzając na zamku piekarnię dla swoich wojsk, zajęli salę kościelną reformowanych na magazyn chleba i gmina luterańska musiała ich przyjąć w swojej świątyni; Machholz nie podaje przy tym jej nazwy. Pierwszym duchownym gminy luterańskiej był wtedy superintendent Jedosch, który według Machholza przyjął reformowanych jak najserdeczniej.

Rozporządzenie rejencji w Królewcu z 21 sierpnia 1811 roku, skierowane do Jedoscha, ustalało, że reformowani — także teraz, gdy nie mieli na miejscu własnego duchownego — płacą kościołowi luterańskiemu tylko za używanie dzwonów przy pogrzebach.

Teczka prowincjonalnego konserwatora zabytków Prus Wschodnich dokumentuje kościół w latach 1922–1939. Na początku 1922 roku pożar zniszczył wieżę, ale korpus kościoła ocalał; jeden z dzwonów skradziono, a dwa pozostałe pękły. Rozważano kilka kształtów nowego hełmu, a odbudowę wieży ukończono w lipcu 1924 roku. W 1928 roku malarze Fahlberg i Wronka z Berlina natrafili we wnętrzu na cztery dawne warstwy malowideł: dwie gotyckie, w tym jedną z około 1400 roku, i dwie barokowe. Konserwator zgodził się na nowe malowanie kościoła pod warunkiem zachowania dawnych malowideł ściennych, ale kosztorys na około 27 000 marek przerósł możliwości gminy.

W 1932 roku pomalowano tylko ławki, drewniane słupy i balustrady empor, a odsłonięcie średniowiecznych malowideł odłożono. Organy zbudował w latach 1717–1719 Hildebrandt z Gdańska; około 1750 roku organmistrz Obuch rozebrał, naprawił i ustawił na nowo ich szafę, podzieloną na dwie części po bokach wielkiego okna zachodniego. Firma Sauer z Frankfurtu nad Odrą odnowiła instrument i dała mu trakturę pneumatyczną, zachowując dawną wiatrownicę i niezmienioną szafę; organy odebrano 2 grudnia 1929 roku.

W 1937 roku zgłoszono, że przy północnej ścianie kościoła wyjęto kamienie zamykające wejście do krypty, w której do końca XVIII wieku chowano znaczniejszych mieszkańców miasta i parafii. W latach 1937–1939 gmina odnowiła z pomocą prowincji elewację domu organisty, dawnej szkoły parafialnej.

Dzieje tutejszych organów opisał Krzysztof Urbaniak. Wcześniej stał tu instrument zbudowany w latach 1593–1597 przez Jochima Zickermanna z Kamienia Pomorskiego; jego pozytyw, przeniesiony i przebudowany przez Hildebrandta, znalazł się w 1722 roku w kościele w Skowronach. Nowy instrument, wokół którego budowy toczył się spór między Andreasem Hildebrandtem a Johannem Josuą Mosengelem, był według autora najprawdopodobniej pierwszym wielkim dziełem Hildebrandta i krokiem milowym w budownictwie organowym Prus Wschodnich i Zachodnich: po raz pierwszy miał pełną chromatyczną oktawę wielką w pedale i w obu manuałach. Mechanizm rozmieszczono w dwóch niezależnych szafach, ustawionych względem siebie pod kątem około 40 stopni; każda z nich była ośmiostopową wersją szafy organów z 1710 roku w kaplicy świętej Anny przy kościele świętej Trójcy w Gdańsku.

Według księgi jubileuszowej miasta, wydanej w 1897 roku przez Georga Conrada, organy, zbudowane przy pomocy elbląskiego snycerza, poświęcono w pierwsze święto Zielonych Świątek, 28 maja 1719 roku, a po ukończeniu uchodziły za najlepsze w Prusach Wschodnich po organach katedry w Królewcu. W 1917 roku planowano zarekwirować piszczałki frontowe na cele wojenne, a przebudowę na system pneumatyczny firma Sauer przeprowadziła w latach 1928–1929 wbrew opinii profesora Biehlego z Budziszyna, rzeczoznawcy Ministerstwa Nauki, Sztuki i Wykształcenia Ludowego. Mimo to zachowało się wiele elementów z 1719 roku; po konserwacji i rekonstrukcji, którą w latach 2010–2013 przeprowadziła pracownia Wegscheidera z Drezna, instrument jest możliwie bliski pierwotnemu.

Z warsztatu Hildebrandta pochodzą obie szafy z większością piszczałek frontowych, cztery wiatrownice, piszczałki w 25 z 36 rejestrów, liczne części stołu gry, cztery miechy klinowe z kompletem kanałów powietrznych, fragmenty traktury oraz liczne elementy mechanizmu wirujących gwiazd z grającymi na dzwonkach aniołami w prospekcie.

Od 1946 roku kościół znów służy rzymskim katolikom; dziś jest świątynią parafii świętego Józefa. Według Roberta Ziemiańskiego objął go i poświęcił już 10 marca 1946 roku ksiądz Józef Sikora, administrator parafii świętego Józefa w Pasłęku, który w powiecie pasłęckim zajmował się przejmowaniem kościołów poewangelickich. Do rejestru zabytków wpisano go 10 października 1956 roku; Studium gminy Pasłęk podaje numer P/40.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Boetticher podaje, że kościół świętego Jerzego poświęcono w 1592 roku, bo cmentarz wokół kościoła świętego Bartłomieja stał się za ciasny; ewidencja datuje przeniesienie cmentarza na 1680 rok. Słownik geograficzny podaje, że kościół istniał w 1293 roku, a Boetticher przyjmuje, że budowę rozpoczęto zapewne około 1297 roku.

Almanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku opisuje tutejszą parafię: założona około 1297 roku, pod patronatem królewskim. Liczyła 6276 dusz, 8 szkół i 22 nauczycieli. Objaśnienia almanachu zastrzegają, że takie dawne daty pochodzą głównie z kroniki Harnocha i nie ręczą za ich dokładność. Należały do niej: Preußisch Holland, Althof, Angnitten, Caymen, Copiehnen, Crossen, Emilienhorst, Golbitten, Koppeln, Kreuz, Melkhof, Neuendorf, Robitten, Rohrkrug, Schäferei, Schönwiese, Skollmen, Spittels, Warnickam, Weeskendorf, Weeskenhof, Wiesenhof. Samo miasto, stolica powiatu, miało 4744 mieszkańców, w tym 416 katolików. Pierwszym pastorem i superintendentem był wtedy, od 1909 roku, Martin Graf, urodzony w 1867 roku, drugim, od 1908 roku, Friedrich Feskorn, urodzony w 1874 roku.

Prasa przechowała wiele wiadomości o tutejszych duchownych. W październiku 1912 roku berliński „Reichsbote”, pisząc o teologu Martinie Kählerze, podał, że jego ojciec, w chwili narodzin syna pastor w Neuhausen pod Königsbergiem, był później pastorem w Pasłęku, a następnie w Königsbergu, od 1841 roku superintendentem; zmarł w sędziwym wieku w Halle jako nadradca konsystorza w stanie spoczynku. Pod koniec 1851 roku pastor Brasche z Pasłęka znalazł się wśród kandydatów do wakującej parafii przy kościele świętego Bartłomieja w Gdańsku. W kwietniu 1853 roku dotychczasowy pastor w Pasłęku, superintendent Carl Ludwig Volkmann, otrzymał parafię w Bladiau w diecezji Heiligenbeil, a w sierpniu tego roku wakującą parafię przy kościele ewangelickim w Pasłęku otrzymał pastor z Milejewa (Trunz) Ludwig Georg Petersen. Wiosną 1858 roku dr J. F. W.

Ehrhart, dotąd pastor pomocniczy i rektor w Iławie, został powołany przez patronat i zatwierdzony przez konsystorz na drugiego pastora. W maju 1860 roku superintendent Erdmann ze Starego Pola (Altfelde), powołany na pastora tutejszego kościoła, został mianowany superintendentem diecezji pasłęckiej. Latem 1873 roku, po trzynastu latach posługi w Pasłęku, konsystorz w Königsbergu powołał go na pierwszego pastora w Tilsit; kazanie próbne wygłosił tam 13 lipca, a 17 sierpnia miał jeszcze konfirmować tutejszą młodzież. Korespondent dodał, że Tilsit otrzymał w nim już drugiego duchownego z Pasłęka, bo także zmarły superintendent Petersen był wcześniej pierwszym duchownym w Pasłęku. W marcu 1874 roku „Königsberger Hartungsche Zeitung” podała, że królewska rejencja mianowała pastora Eilsbergera miejscowym inspektorem szkół wiejskich parafii Pasłęk.

W 1875 roku superintendentem diecezji pasłęckiej mianowano pastora z Grądek (Groß Thierbach) Karla Emila Krukenberga; pastor i superintendent Krukenberg przy kościele w Pasłęku przeszedł 1 kwietnia 1909 roku w stan spoczynku. W lipcu 1880 roku dotychczasowy pastor w Pasłęku, licencjat Eilsberger, otrzymał parafię przy kościele Altroßgärter w Königsbergu. W 1889 roku F. Th. Liedtke z Königsbergu został powołany na drugiego pastora. Friedricha Feskorna, pastora w stanie spoczynku, a wtedy pastora pomocniczego w Rastenburg, powołał w 1908 roku na drugiego pastora magistrat; gdy w 1909 roku otrzymał urlop od obowiązków miejscowego inspektora szkolnego, zastępował go w tym urzędzie pastor Finger. 24 sierpnia 1909 roku generalny superintendent Braun z Königsbergu wprowadził pastora Grafa z Königsbergu na urząd pastora tutejszego kościoła i superintendenta diecezji.

W 1923 roku pastor Engelbrecht z Tczewa, powołany na pierwszą posadę pastorską w Pasłęku, został mianowany superintendentem i otrzymał urząd efora diecezji pasłęckiej.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. III, hasło „Holąd Pruski”; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru, powiat elbląski, gmina Pasłęk; „Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Pasłęk”; Archiwum Państwowe w Olsztynie, zesp. 42/367/0 (Urząd Konserwatora Zabytków Sztuki i Historii Prowincji Prus Wschodnich), sygn. 450 „Preussisch Holland, evangelische Kirche”, 1892–1939 (szukajwarchiwach.gov.pl); A. Boetticher, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen”, z. III: „Das Oberland”, wyd. 2, Königsberg 1898, s. 46–50; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 16, 83 oraz objaśnienia; „Ostpreußische Zeitung”, 30 grudnia 1851 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Ostpreußische Zeitung”, 24 kwietnia 1853 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Ostpreußische Zeitung”, 7 sierpnia 1853 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung”, 29 kwietnia 1858 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „National-Zeitung”, 22 maja 1860 roku, s. 3 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung”, 2 sierpnia 1873 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Börsen-Zeitung”, 26 sierpnia 1875 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung”, 15 lipca 1880 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung”, 9 sierpnia 1889 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung”, 23 sierpnia 1908 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung”, 5 marca 1909 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung”, 29 czerwca 1909 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung”, 27 sierpnia 1909 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 1 listopada 1923 roku, s. 4 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); K. Urbaniak, „Działalność warsztatu organmistrza Andreasa Hildebrandta w Elblągu i jego okolicach w latach 1711–1725”, „Studia Elbląskie” XVIII, 2017, s. 224–225, 238; Ernst Machholz, „Die Geschichte der reformierten Kirchengemeinde Pr. Holland und ihrer Schule”, „Altpreußische Monatsschrift” 42, 1905, s. 317–382; „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Königsberg), 14 marca 1874 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 17 października 1912 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 191.