Pasłęk — kościół ewangelicko-augsburski św. Jerzego (St.-Georgs-Kirche)

Kościół świętego Jerzego stanął na miejscu średniowiecznej świątyni przedmiejskiej tego samego wezwania, zniszczonej podczas wojny polsko-krzyżackiej z lat 1519–1520. Tę dawną świątynię karta ewidencyjna i Studium gminy datują na koniec XIV wieku.

Dzisiejsza budowla jest ryglowa, orientowana i jednonawowa, na planie zbliżonym do krzyża greckiego. Wznoszono ją od lat osiemdziesiątych XVI wieku: prace budowlane zakończono w 1592 roku, a wyposażanie wnętrza w 1598. Wokół kościoła leżą płyty nagrobne z XVII i XVIII wieku — pozostałość cmentarza ewangelickiego, przy którym świątynia pełniła funkcję kościoła cmentarnego. Cmentarz ten przeniesiono tutaj w 1680 roku spod kościoła świętego Bartłomieja i grzebano na nim do dwudziestego wieku, kiedy większą jego część zamieniono na park; przy samej świątyni pozostał niewielki skrawek.

Adolf Boetticher w inwentarzu zabytków z 1898 roku podaje, że kościół świętego Jerzego poświęcił w 1592 roku archiprezbiter Leukenroth; szpital świętego Jerzego wzmiankowano tu w 1408 roku. W tym samym inwentarzu zapisano, że w 1822 roku świątynię odnowiono z dobrowolnych składek z inicjatywy superintendenta Jedoscha. To budowla szachulcowa, tylko ściana zachodnia jest z kamienia polnego. W nastawie ołtarza był obraz olejny z końca XVII wieku przedstawiający Chrystusa na krzyżu z dwiema postaciami fundatorów, a w północnej kruchcie stała drewniana rzeźba Chrystusa w Ogrójcu z Bogiem Ojcem i trzema śpiącymi uczniami, obok zaś druga rzeźba Chrystusa; empora i organy nosiły już cechy rokoka.

Według Piotra Bireckiego (2021) kanwą dekoracji malarskich empory kościoła stało się dzieło Otto van Veena „Amoris divini emblemata” z 1615 roku.

Szerzej o odnowieniu z 1822 roku pisze pasłęcki duchowny Brasche w artykule ogłoszonym w 1846 roku w „Neue Preußische Provinzial-Blätter”. Nazywa kościół świętego Jerzego dobrem gminy, z którego utrzymania władze zrezygnowały i które pojedynczy członkowie gminy uratowali przed zniszczeniem. „Nieszczęsna wojna”, jak pisze, obróciła kościół, podobnie jak wiele innych, do innego użytku: stał się magazynem, a obluzowane deski stropu i podłogi podobno zużyto na trumny dla ubogich i obcych. Po wojnie, choć w opłakanym stanie, znów poświęcono go dawnemu celowi, jako kościół pogrzebowy.

W 1820 roku uznano go jednak za tak podupadły, że trzeba go było albo naprawić, albo rozebrać; kosztorys naprawy wynosił 538 talarów, a drewno i inne materiały miała dostarczyć gmina. Gmina wiejska odmówiła pokrycia przypadającej na nią części kosztów i opowiedziała się za całkowitą rozbiórką, gmina miejska natomiast obstawała przy zachowaniu budynku.

Gdy władze wyższe zarządziły rozbiórkę, przedstawiciele miasta złożyli 25 marca 1822 roku oświadczenie, które Brasche przytacza: nie mogą się zgodzić na rozbiórkę kościoła świętego Jerzego, bo nie przyniosłoby im to czci, gdyby dla potomnych rozbierali kościoły, a budowali nowe domy; postanawiają więc zbierać dobrowolne składki i wierzą, że wsie się od tego nie odłączą, a gdyby gmina wiejska ich życzeniu nie odpowiedziała, będą zbierać składki dla samego miasta, nie wątpiąc, że „ein jeder, der Religion hat” — każdy, kto ma religię — pomoże w tym pożytecznym dziele. Naprawę przeprowadzono bez sięgania po jakiekolwiek fundusze publiczne, o czym magistrat sam donosił 20 czerwca 1822 roku.

Kościół świętego Jerzego nie zmienił po wojnie wyznania. Od 1966 roku świątynia jest użytkowana wspólnie przez parafię ewangelicko-augsburską i parafię prawosławną. W części wschodniej, z ołtarzem, gromadzą się ewangelicy, w zachodniej — prawosławna parafia świętego Onufrego. Jako kościół filialny parafii ewangelicko-augsburskiej w Ostródzie świątynia pozostaje czynna — nabożeństwa odprawia się w trzecią niedzielę miesiąca, a także w drugi dzień świąt Bożego Narodzenia i w Wielki Piątek. Do rejestru zabytków wpisano go 10 października 1956 roku pod numerem A-174.

Według Roberta Ziemiańskiego nieliczni pasłęccy ewangelicy gromadzili się po wojnie w każdą niedzielę w tym kościółku, który dotąd służył jako kościół cmentarny. Czasem przyjeżdżał do nich superintendent olsztyński albo jego wikariusz i wtedy w nabożeństwie uczestniczyło około 80 osób. Kazania głoszono wyłącznie po polsku, a co roku odbywała się konfirmacja młodzieży i dorosłych.

W 1947 roku parafia liczyła 241 ewangelików, w 1948 roku — 365, a zestawienie Biura do Spraw Wyznań Urzędu Rady Ministrów z 25 czerwca 1951 roku podaje 200 wyznawców. Wśród duchownych, którzy obsługiwali Pasłęk, zestawienie autora wymienia księdza Franciszka Dudę — w latach 1962–1972 z Ostródy, a w latach 1972–1986 z Olsztyna — oraz księdza Alfreda Tschirschnitza z Ostródy, w latach 1979–1990.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom III, 1882) opisuje kościół świętego Jerzego jako mniejszą świątynię poza miastem, na cmentarzu, w której zwykle wygłaszano mowy pogrzebowe.

Ernst Machholz przytacza rozporządzenie z 9 marca 1778 roku, według którego nikt, bez względu na wyznanie, nie mógł odtąd chować swoich zmarłych na małym cmentarzu przy kościele świętego Bartłomieja, chyba że miał już tam grobowiec; wszystkich innych zmarłych miano chować na cmentarzu przy kościele świętego Jerzego. Ten zaś był, jak czytamy w przytoczonych przez Machholza aktach, cmentarzem ogólnym („allgemeiner Kirchhof”), na którym bez różnicy chowano zarówno mieszkańców niższego stanu, jak i osoby uprzywilejowane, oficerów z żonami i dzieci szlacheckie.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Boetticher podaje, że kościół świętego Jerzego poświęcono w 1592 roku, bo cmentarz wokół kościoła świętego Bartłomieja stał się za ciasny; ewidencja datuje przeniesienie cmentarza na 1680 rok.

Almanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku opisuje tutejszą parafię: założona około 1297 roku, pod patronatem królewskim. Liczyła 6276 dusz, 8 szkół i 22 nauczycieli. Objaśnienia almanachu zastrzegają, że takie dawne daty pochodzą głównie z kroniki Harnocha i nie ręczą za ich dokładność. Należały do niej: Preußisch Holland, Althof, Angnitten, Caymen, Copiehnen, Crossen, Emilienhorst, Golbitten, Koppeln, Kreuz, Melkhof, Neuendorf, Robitten, Rohrkrug, Schäferei, Schönwiese, Skollmen, Spittels, Warnickam, Weeskendorf, Weeskenhof, Wiesenhof. Samo miasto, stolica powiatu, miało 4744 mieszkańców, w tym 416 katolików. Pierwszym pastorem i superintendentem był wtedy, od 1909 roku, Martin Graf, urodzony w 1867 roku, drugim, od 1908 roku, Friedrich Feskorn, urodzony w 1874 roku.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. III, hasło „Holąd Pruski”; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru, powiat elbląski, gmina Pasłęk; „Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Pasłęk”; wykaz parafii i filiałów Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP (luteranie.pl), placówka Pasłęk; A. Boetticher, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen”, z. III: „Das Oberland”, wyd. 2, Königsberg 1898, s. 50; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 16, 83 oraz objaśnienia; Ernst Machholz, „Die Geschichte der reformierten Kirchengemeinde Pr. Holland und ihrer Schule”, „Altpreußische Monatsschrift” 42, 1905, s. 317–382; Robert Ziemiański, „Duszpasterstwo protestanckie na terenach obecnej diecezji elbląskiej w latach 1945–1999”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 196, 198; Brasche, „Die St. Georgskirche in Pr. Holland”, „Neue Preußische Provinzial-Blätter” II, Königsberg 1846, s. 457–458 (Bayerische Staatsbibliothek, Münchener DigitalisierungsZentrum); P. Birecki, „Prusy Królewskie i Książęce. Dwa światy sztuki luterańskiej”, „Studia Elbląskie” XXII (2021), s. 43.