Pastwa — cmentarz ewangelicki

Pastwa, po niemiecku Groß Weide, leży w gminie Kwidzyn, w nizinie nad Starym Nogatem, naprzeciw Gniewu. Po tutejszej wspólnocie ewangelickiej zostało miejsce dawnego cmentarza: po zachodniej stronie drogi, między Pastwą a Gniewskim Polem, na działce numer 189 i części działki 187. Ewidencja konserwatorska datuje go ogólnie na XIX wiek. Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023–2026 podaje, że nie zachował się ani układ cmentarza, ani nagrobki, ani starodrzew.

W 1978 roku cmentarz zamknięto, jak podaje program opieki nad zabytkami.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Pastwę jako wieś. Notował tu 35 domów mieszkalnych i 387 mieszkańców, w tym 151 ewangelików, 225 katolików i 11 osób innych wyznań. Ewangelicy i katolicy należeli do parafii w Gniewie; miejscowość miała własny okręg szkolny.

W latach osiemdziesiątych XIX wieku Słownik geograficzny (tom wydany w 1886 roku) opisywał Pastwę jako wieś w Pomezanii, położoną nad Starym Nogatem w powiecie kwidzyńskim. Stacją pocztową dla wsi było Ryjewo. Słownik geograficzny w haśle „Pastwa, niem. Gross Weide” rozbicia wyznaniowego nie podaje. Wylicza obszar 759,29 (bez jednostki miary), a z ludności tylko stan z 1868 roku: 21 budynków, pięć domów, 63 mieszkańców.

Wieś przypisuje do parafii katolickiej w Tychnowach, a do ewangelickiej — w miejscowości zapisanej jako „Tromnowo”.

Spis z 1885 roku naliczył tu 388 mieszkańców, wśród nich 200 katolików, 175 ewangelików i trzynastu innych chrześcijan. Ewangelicy z Pastwy należeli do parafii w Gniewie, po niemiecku Mewe, po drugiej stronie Wisły. Tak podaje spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku i tak samo spis z 1 grudnia 1910 roku. W obu spisach katolików przypisano do Janowa (Johannisdorf). Agathon Harnoch wymienia Pastwę wśród miejscowości szkolnych parafii gniewskiej, która liczyła wtedy około 3052 dusz. Harnoch notuje przy parafii gniewskiej dwadzieścia cztery cmentarze prywatne i około stu sześćdziesięciu mennonitów.

W spisie z 1910 roku wieś miała 349 mieszkańców, z czego 180 mówiło po niemiecku (133 ewangelików, 29 katolików i osiemnastu innych chrześcijan). W tym spisie 130 osób mówiło po polsku. W 1910 roku w Pastwie stanął kościół ewangelicki. Świątynia stoi w innym miejscu niż opisywany cmentarz i jest wpisana do rejestru zabytków województwa pomorskiego pod numerem A-1886, decyzją z 19 kwietnia 2012 roku. W wykazie rejestru opisano ją jako kościół ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa, z 1910 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Słownik geograficzny podaje dla 1868 roku 63 mieszkańców w 21 budynkach, a urzędowy podręcznik z tego samego roku — 387 mieszkańców w 35 domach mieszkalnych.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Gniew (Mewe) i podaje tu 110 ewangelików.

Źródła: Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Kwidzyn, pozycja 375; wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau, Kreis Marienwerder, s. 76, pozycja 36; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), pozycja 30; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom VII, hasło Pastwa, oraz tom IX, hasło Pastwa (Rudnerweide); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 516–517; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023–2026 (uchwała nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku); „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. VII, hasło „Pastwa”; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 112–113; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70.