Pawłówko (gmina Chojnice) — cmentarz ewangelicki

Pawłówko, po niemiecku Klein Paglau, to sołectwo gminy Chojnice. Tutejszy cmentarz ewangelicki figuruje w ewidencji konserwatorskiej pod pozycją 228; ma powierzchnię niespełna dwóch arów.

Karta cmentarza z 12 grudnia 1985 roku ocenia jego stan jako „zły, roślinność o charakterze samosiewów, nagrobki niezachowane, kilka zarosłych mogił”. Cmentarz leżał wtedy na lekkim wzniesieniu pośród pól, około czterdziestu metrów na lewo od drogi do Granowa; granice były czytelne. W 1985 roku zachowało się pięć mogił z pierwszej połowy dwudziestego wieku, bez ogrodzenia i bez starodrzewu.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Klein Paglau jako majątek. Notował tu sześć domów mieszkalnych i 72 mieszkańców, w tym 32 ewangelików i 40 katolików. W tym podręczniku katolików przypisano do parafii Neukirch, a dzieci do okręgu szkolnego Groß Paglau. W statystyce Agathona Harnocha z 1890 roku Klein Paglau figuruje wśród miejscowości parafii ewangelickiej w Chojnicach.

Pierwszy powszechny spis ludności Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku wpisał Pawłówko jako obwód dworski, na stronie 14 pod pozycją dwudziestą piątą. Naliczył tu w dwudziestu pięciu domach 180 mieszkańców — 94 mężczyzn i 86 kobiet — a wśród nich 157 ewangelików wobec 23 katolików. Narodowość niemiecką podało wówczas 146 osób, polską 34. W samym folwarku Pawłówko, bez Lipieńca i Friedrichshofu, na 165 mieszkańców ewangelików było 153.

W położonym obok Pawłowie, po niemiecku Gross Paglau, Słownik geograficzny odnotował dobra rycerskie z katolickim kościołem filialnym, należące do parafii ewangelickiej w Chojnicach i katolickiej w Nowej Cerkwi. W Pawłowie według stanu z 1868 roku było 253 mieszkańców, w tym 138 katolików wobec 115 ewangelików. W 1921 roku było tam 334 mieszkańców, w tym 55 ewangelików.

Pawłówko, które wymienia ksiądz Jakub Fankidejski, to inna wieś. Nazwa pada tam w wykazie wiosek parafii Szczytno — obok Lisowa, Płaszczyc, Zawady, Pakotolska i Pokrzywnicy — a kościół szczytnieński arcybiskup Gembicki przyłączył w 1617 roku do Przechlewa. W kościele szczytnieńskim nabożeństwo odprawiał co trzecią lub czwartą niedzielę proboszcz z Przechlewa. To Szczytno i to Pawłówko leżały w powiecie człuchowskim. Słownik geograficzny pod hasłem „Pawłówko” notuje wieś o niemieckiej nazwie Pagelkau, z parafią katolicką w Przechlewie i ewangelicką w Człuchowie, 43 katolikami i 251 ewangelikami. W spisie z 1 grudnia 1885 roku Pagelkau w powiecie człuchowskim ma 346 mieszkańców, 277 ewangelików i 64 katolików.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Chojnice (Konitz) i podaje tu 72 ewangelików w obszarze dworskim (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 14, poz. 24 i 25; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. VII, hasła Pawłowo i Pawłówko; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Schlochau, s. 160, poz. 60; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło Konitz, s. 500; Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 343; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie), poz. 228; karta cmentarza w Pawłówku, oprac. W. Lipowicz, 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 46–47; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58.