Pawłówko (gmina Przechlewo) — cmentarz ewangelicki

Po wsi pozostał cmentarz ewangelicki i zachowany pomnik poległych w pierwszej wojnie światowej. Datowania cmentarza ani liczby pochówków nie ustalono, a jego stan opisuje karta cmentarza z 1992 roku; gminy Przechlewo nie obejmuje dostępny wyciąg gminnej ewidencji zabytków, a rejestr zabytków województwa pomorskiego Pawłówka nie wymienia.

Pawłówko — do 1945 roku Pagelkau, a w dokumentach Cleyne Paulow — było wsią z majątkiem rycerskim w powiecie człuchowskim (Kreis Schlochau). Pierwszy przywilej nadał tu za czasów krzyżackich komtur człuchowski Henryk Ernst, sprawujący urząd do 1344 roku: dobra otrzymali na prawie niemieckim Myrusch, Nedan i synowie Mikołaja, w zamian za trzy służby konne po cztery grzywny. Według pruskich ksiąg hipotecznych Pawłówko należało do Hansa Heinricha von Borna, potem do jego syna Johanna Heinricha, a od 1775 roku do wnuka Krispina Ewalda. W wykazie wasali z 1774 roku 80-letni Johann Heinrich von Born, porucznik w stanie spoczynku, mieszkał w Pawłówku; w 1775 roku zapisano go już jako zmarłego.

Własnego kościoła wieś nie miała. Ewangelicy należeli do parafii w Człuchowie — zgodnie podają to spis z 1885 roku dla obu jednostek, Słownik geograficzny oraz Harnoch, który Pawłówko wymienia wśród miejscowości szkolnych parafii człuchowskiej, liczącej wtedy 5357 dusz. Parafia ta miała za sobą długą przerwę: od 1609 do 1826 roku ewangelicy w Człuchowie nie mieli własnego duchownego i trzymali się kościoła w Klausfelde (u Harnocha Clausfelde); wtedy gminę restytuowano, a rok później zbudowano nowy kościół na ruinach dawnego zamku. W wykazie ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich Bära notowane są dla tej parafii chrzty i śluby w Klausfelde od 1731 roku, zgony od 1732, w Stolzenfelde chrzty od 1747, a śluby i zgony od 1790 — dla samego Człuchowa zaś chrzty i zgony od 1815 i śluby od 1816 roku.

Urząd stanu cywilnego i obwód urzędowy mieściły się w Stolzenfelde — miejscowości, która sama miała niegdyś kościół ewangelicki, rozebrany w XIX wieku i nieodbudowany; zostały po nim dwa dzwony. Księgę chrztów prowadzono w nim od 1747 roku.

Według urzędowego podręcznika rejencji kwidzyńskiej z 1868 roku ewangelicy należeli do parafii w Człuchowie; katolicy — do parafii Prechlau; miejscowość miała własny okręg szkolny. Słownik geograficzny liczy dla 1868 roku obie osady razem, dobra i wieś: 301 mieszkańców w 28 domach i 88 budynkach, z tego 251 ewangelików i 43 katolików; osobno stał młyn — 21 mieszkańców, wszyscy ewangelicy, w 3 domach i 8 budynkach. W połowie lat osiemdziesiątych XIX wieku Słownik geograficzny (tom z 1886 roku) opisywał Pawłówko jako dobra rycerskie i wieś o tej samej nazwie, z pocztą w Stolzenfelde. W miejscu była szkoła. Czysty dochód z gruntu dóbr szacowano na 1396 marek. Należący do wsi młyn nosił niemiecką nazwę Pagelkauermuehle.

W 1885 roku towarzystwo akcyjne Berliner Holzkomptoir sprzedało tutejsze dobra rycerskie za 162 000 marek kapitaliście Kunde ze Słupska.

Powiat człuchowski był wyznaniowo mieszany, z lekką przewagą ewangelicką: inwentarz zabytków prowincji zachodniopruskiej liczył w nim w 1887 roku 66 972 mieszkańców, z czego 37 019 przyznawało się do Kościoła ewangelickiego, a 28 253 do katolickiego; w 1910 roku ewangelicy stanowili około pięćdziesięciu jeden procent mieszkańców powiatu. W samym Pawłówku przeważali wyraźniej. Spis z 1 grudnia 1885 roku prowadzi wieś i dobra jako dwie odrębne jednostki: w gminie wiejskiej, na stronie 160 pod pozycją 60, naliczył 346 osób — 277 ewangelików, 64 katolików i pięcioro Żydów. W obwodzie dworskim, na stronie 164 pod pozycją 123, naliczył dalszych 320, wśród nich 234 ewangelików i 86 katolików, w trzech miejscach zamieszkania, 33 domach i 56 gospodarstwach domowych. Meyers podaje około 1910 roku 263 mieszkańców.

Pawłówko należało kolejno do trzech prowincji: do lat 1919–1920 były to Prusy Zachodnie, w latach 1920–1938 Marchia Graniczna Poznań–Prusy Zachodnie, a od 1 października 1938 roku Pomorze.

Katolicy należeli do gminy kościoła filialnego w Szczytnie, obejmującej Szczytno, Lisewo, Płaszczycę, Zawadę, Pakotulsko, Pawłówko i Pokrzywnicę. W 1617 roku arcybiskup Wawrzyniec Gembicki przyłączył kościół szczytnieński do Przechlewa, a spis z 1885 roku zapisuje tutejszych katolików przy tamtejszej parafii świętej Anny. W sąsiednim Przechlewie, które jeszcze w 1885 roku spis przypisywał do parafii ewangelickiej w Sąpolnie, księgi chrztów i ślubów prowadzono od 1829 roku; odrębną parafię tamtejsi ewangelicy utworzyli według Benedykta Reszki w 1893 roku, a pierwszy jej zarządca, pastor Paul Hartwig, urzędował od 1889. Księgę konfirmacji założono tam w 1889, a wykaz komunikantów w 1892 roku. Własny kościół ewangelicki, dziś rzymskokatolicki pod wezwaniem Matki Bożej Częstochowskiej, Przechlewo dostało w 1911 roku. Czy i kiedy Pawłówko do tej parafii przeszło, źródła nie podają.

Karta cmentarza z 30 października 1992 roku ocenia stan cmentarza słowami: „nagrobki usunięte, drzewostan w 60 %”. Cmentarz leżał w południowo-wschodniej części wsi przy drodze dojazdowej, na lekkim wzniesieniu, i nie miał wtedy ogrodzenia ani bramy; zachowało się pięć mogił oraz dwa nagrobki wolno stojące, z których najstarszym był cippus z 1892 roku, a granicę i środek założenia znaczył rząd świerków.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Człuchów (Schlochau) i podaje tu 196 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 160 poz. 60 oraz s. 164–165 poz. 123); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 504–505; B. Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008, s. 25–26; Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycje 213 i 216; „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 387–388; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; Denkmalprojekt.org — pomnik poległych pierwszej wojny światowej w Pagelkau; karta cmentarza w Pawłówku, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 356 (s. 15), nr 1333 (s. 124); „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. VII, hasło „Pawłówko”; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 140–141; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 82.